O'zbek an'analari: To'ylar, mahalla va oilaviy hayot

O'zbek an'analari shunchaki sahnadan tomosha qilinadigan tomosha emas. Ular mehmonxonangiz tashqarisidagi ko'chada, darvoza oldida lentalar bilan bezatilgan to'y mashinasi kutib turganda; eski mahallalarda qo'shnilar hovliga dasturxon yozib, bayram qilganda; va oilaviy xonadonlarda uch avlod bir dasturxon atrofida jam bo'lganda yuz beradi.

Ushbu qo'llanma O'zbekistondagi kundalik hayotning asosini tashkil etuvchi institutlar – mahalla hamjamiyati, oila, to'y va beshik to'y marosimlari hamda sayohatchilar ularni qanday qilib hurmat bilan, masalan, oilaviy kechki ovqat davomida ko'rishlari mumkinligini tushuntirib beradi. Salomlashish, kiyinish va dasturxon atrofidagi odob-axloq qoidalari haqida o'zbek madaniyati va etiketiga bag'ishlangan alohida qo'llanmamizdan tanishishingiz mumkin.

Mahalla nima?

Mahalla – bu qo'shnichilik hamjamiyati bo'lib, u o'zbek ijtimoiy hayotining asosiy bo'g'ini hisoblanadi. Eski shaharlarda mahalla kichik masjid, hovuz, choyxona va novvoyxona atrofida joylashgan tor ko'chalar va hovlilar majmuasidan iborat bo'lgan; ularning ko'pchiligi o'sha yerda yashovchi aholining kasb-hunariga qarab nomlangan. Buxoro, Samarqand yoki Xivaning orqa ko'chalarida sayr qilar ekansiz, siz asrlar davomida mavjud bo'lgan mahallalar bo'ylab yurasiz.

Bugungi kunda O'zbekistondagi har bir shahar va qishloq mahallalarga bo'lingan hamda ular fuqarolar o'zini o'zi boshqarish organlari sifatida qonuniy maqomga ega. Aholining umumiy yig'ilishi eng oliy organ hisoblanadi va har bir mahalla o'z raisini saylaydi, u ko'pincha oqsoqol deb ataladi va uning kichik qo'mitasi hamda maslahatchilari bo'ladi. Yillar davomida davlat mahallalarga ijtimoiy qo'llab-quvvatlashdan tortib mahalliy boshqaruvgacha bo'lgan ko'proq rasmiy vazifalarni yukladi.

Aholi uchun uning norasmiy tomoni muhimroqdir:

• Qo'shnilar to'y va ma'rakalarda bir-birlariga yordam berishadi: stollar berib turish, ovqat pishirish, xizmat qilish va yig'ishtirish.
• Hashar, ya'ni ko'ngilli jamoat ishi hali ham keng tarqalgan: ko'chalarni tozalash, ariqlarni ta'mirlash, oilaga uy qurishda yordam berish.
• Guzar – masjid, choyxona va do'konlar joylashgan mahallaning markaziy chorrahasi bo'lib, u yerda yangiliklar tarqaladi.
• Oila janjallari va katta qarorlar qabul qilishda oqsoqollar bilan maslahatlashiladi.

Mehmon uchun mahalla ko'p narsani tushuntirib beradi: nega ko'chadagi hamma sizning u yerda ekanligingizni bilishini, nega to'y butun mahallaning bayramidek tuyulishini va nega mehmon barchaning mas'uliyati ekanligini.

O'zbekistonda oilaviy hayot

Oila o'zbek hayotining markazidir va oilalar ko'pincha katta hamda inoq bo'ladi. Bir necha avlodning bir tom ostida yoki qo'shni uylarda yashashi odatiy holdir. An'anaga ko'ra, kenja o'g'il uylangach, ota-onasi bilan qoladi va ularga g'amxo'rlik qiladi, vaqt o'tib esa oilaviy hovli unga meros bo'lib qoladi, katta o'g'illar esa o'zlari uchun yaqin atrofda alohida uy quradilar.

Siz e'tibor qaratadigan bir nechta jihatlar:

• Kattalarga hurmat. Yoshi ulug' insonlarga birinchi bo'lib salom beriladi, birinchi bo'lib xizmat ko'rsatiladi va ularning so'zi tinglanadi. Kattalar xonaga kirganda, yoshlar o'rinlaridan turishadi.
• Kelin. Yangi tushgan kelin odatda erining ota-onasi uyiga ko'chib o'tadi. Dastlabki oylarda uning mehmon kutishdagi roli juda ko'zga tashlanadi: mehmonlarni ta'zim bilan kutib olish, choy quyish va dasturxon tayyorlash.
• Hovli. An'anaviy uy (hovli) odatda ichkari tomoniga – mevali daraxtlar, uzum so'risi va yoz tunlarida ovqatlanish hamda uxlash uchun mo'ljallangan baland tapchan joylashgan hovliga qaratib quriladi. Hatoki zamonaviy ko'p qavatli uylarda yashovchi oilalar ham dam olish kunlari ota-onalarining hovlisida yig'ilishadi.
• Bolalar hamma joyda. Bolali sayohatchilar juda iliq kutib olinadi, notanish odamlar ham ular bilan so'rashib, erkalab ketishadi.

Hayot tez o'zgarmoqda, ayniqsa yosh kelin-kuyovlar alohida yashashi ko'payayotgan va har ikki turmush o'rtog'i ishlayotgan Toshkentda. Ammo oila har doim birinchi o'rinda turishi kerak degan qoida hamon barcha joyda kuchli.

O'zbek mehmondo'stligi: mehmon bo'lish nimani anglatadi

"Mehmon otangdan ulug'", deydi o'zbek xalqi. Mehmondo'stlik sayyohlar uchun qilinadigan shunchaki bir tomosha emas; u ma'naviy burch hisoblanadi va mehmonning qanday kutib olinishi butun oilaning, ba'zida esa butun mahallaning obro'siga ta'sir qiladi.

Amalda bu quyidagilarni anglatadi:

• Agar sizni uyga taklif qilishsa, oila qisqa vaqt ichida to'kin dasturxon yozadi: non, shirinliklar, mevalar, salatlar va undan so'ng issiq ovqat, ko'pincha palov tortiladi.
• Siz eshikdan eng uzoq bo'lgan to'rga o'tqazilasiz va sizga birinchi bo'lib xizmat ko'rsatiladi.
• Piyolangizdagi choyingiz va likopchangizdagi ovqatingiz tugamasdan to'ldirib turiladi hamda ko'proq ovqatlanishga undaladi. To'yganingizni odob bilan va bir necha bor ta'kidlash – bu an'ananing bir qismidir.
• Ketayotganingizda sizga sovg'alar: non, meva, bir xalta turshak tutqazilishi mumkin.

Taklifni, hattoki bir piyola choyga bo'lsa ham qabul qilish – siz bera oladigan eng yaxshi ehtiromdir. Agar chindan ham qola olmasangiz, qo'lingizni ko'ksingizga qo'yib, mezbonga minnatdorchilik bildiring va sababini tushuntiring. Bizning madaniyat va etiket qo'llanmamizda oilaviy mehmon bo'lish bo'yicha amaliy maslahatlar berilgan.

O'zbek to'ylari: asosiy bosqichlar

To'y – bu o'zbek oilasi hayotidagi eng katta voqea bo'lib, uning o'zi ham "to'y", ham "bayram" ma'nosini bildiradi. Odatlar hududlar va oilalarga qarab farq qiladi, lekin an'anaviy to'y odatda bir necha bosqichda o'tadi:

• Sovchilik va unashtiruv. Oilalar ko'pincha sovchilar orqali uchrashishadi. Ko'pchilik oilalarda kelishuv fotiha to'yi deb ataladigan marosim bilan muhrlanadi, unda non sindirilib, sovg'alar va shirinliklar almashiladi.
• Tayyorgarlik. Kelinning oilasi uning sepini yig'adi: matolar, gilamlar, kiyim-kechaklar va bugungi kunda ko'pincha mebel hamda maishiy texnika. Xarajatlar va vazifalarni bo'lishib olish uchun qarindoshlar yig'ilishadi.
• Qiz oshi. Qiz o'rtoqlari bilan qizlar bazmiga yig'iladi va kelin o'z oilasi bilan yor-yor deb ataladigan an'anaviy qo'shiqlar jo'rligida xayrlashadi.
• Nikoh o'qish. Diniy nikoh marosimi odatda Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish (FHDYo) bilan bir qatorda, uyda o'tkaziladi.
• Nahorgi osh. To'y kuni yoki undan sal oldin ko'pchilik oilalar mahalla erkaklari va mehmonlar uchun tonggi palov – nahor oshini berishadi. Bizning o'zbek palovi bo'yicha qo'llanmamizda bu haqda batafsil yoritilgan.
• Kuyovnikiga kelish. Kelin yangi uyining ostonasida ta'zim qiladi, uning poyiga poyondoz to'shalishi mumkin, va ko'pchilik oilalarda kelin-kuyov xonasiga chimildiq osiladi.
• To'y bazmi. To'yxonada musiqa, raqs va ketma-ket tortiladigan ovqatlar bilan o'tadigan oqshomgi bayram.
• Kelin salom. To'yning ertasiga yangi kelin kuyovning qarindoshlari bilan birma-bir chuqur ta'zim qilib so'rashadi, ular esa o'z navbatida unga sovg'a va oq fotixa berishadi.

To'ylar yil davomida bo'lib o'tadi, lekin ko'pincha issiq oylarda, ayniqsa yozning oxiri va kuzda ko'proq kuzatiladi.

O'zbek to'y bazmidan lavhalar

Bir paytlar o'zbek to'ylari 500 va undan ortiq mehmonlar ro'yxati bilan mashhur edi. So'nggi yillarda hukumat bayramlarning xarajatlari va ko'lamini cheklash bo'yicha qoidalar joriy qildi, bunga mehmonlar sonini ko'pincha 200 dan 250 gacha va tadbir vaqtini cheklash kiritildi. Lekin to'ylar hamon katta, shovqinli va quvonchli o'tadi.

Siz guvoh bo'lishingiz mumkin bo'lgan holatlar:

• Lentalar va gullar bilan bezatilgan to'y mashinalari hamda kelin-kuyovning mashhur obidalarda suratga tushishi. Mavsumning istalgan shanba kunida birgina Registonning o'zida bir nechta kelinlarni ko'rishingiz mumkin.
• Kelin-kuyovning karnay sadolari, doira va raqslar jo'rligida tantanali kirib kelishi.
• Mehmonlar kelguniga qadar salatlar, non, meva, shirinliklar va ichimliklar, so'ngra issiq ovqatlar hamda palov bilan to'ldirilgan stollar.
• Jonli ijrodagi guruh va xonandalarning o'zbek estrada va xalq qo'shiqlarini kuylashi, lazgi va boshqa raqslar. Barcha yoshdagi mehmonlar raqsga tushadi.
• Qarindoshlar va do'stlarning tabriklari, tilaklari va kelin-kuyovga atalgan sovg'alar.

To'y turlari juda farq qiladi: ba'zi to'ylar konservativ bo'lib, erkaklar va ayollar alohida o'tirishadi hamda spirtli ichimliklar tortilmaydi; boshqalari esa zamonaviy bazmlardir. Agar sizni to'yga taklif qilishsa, nimalar kutayotganini mezbondan so'rang.

Beshik to'yi: chaqaloqni beshikka solish marosimi

Beshik – bu an'anaviy o'zbek yog'och beshigi bo'lib, beshik to'yi chaqaloq ilk bor unga yotqizilganda o'tkaziladigan marosimdir. Odatda bu chaqaloq tug'ilganidan keyin 40-kuni o'tkaziladi, garchi ba'zi oilalar 7, 9 yoki 11-kuni o'tkazishni ma'qul ko'rishsa ham.

Beshikning o'zi haqiqiy hunarmandchilik asaridir. Tut, o'rik yoki tol kabi mahalliy yog'ochlardan usta duradgorlar tomonidan yasalib, uning tagida qayrilma poyalari, tepasida baland kamarli tutqichi bo'ladi, ko'pincha yorqin ranglarda bo'yaladi yoki naqsh o'yiladi. Tag qismidagi kichik tuynuk orqali sopol tuvak qo'yiladi va maxsus sumak bolani toza hamda quruq holda saqlaydi; avloddan avlodga o'tib kelayotgan dizayn bugungi kunda ham qo'llanilmoqda.

Marosim tanish ketma-ketlikda o'tadi:

• Ona tomondan qarindoshlar, ko'pincha buvisi boshchiligida, kiyim-kechak, non, shirinliklar va matoga o'ralgan o'yinchoqlar bilan birga bezatilgan beshikni chaqaloqning uyiga olib kelishadi.
• Ayollar alla aytayotgan bir paytda yoshi ulug' onaxonlar chaqaloqni birinchi bor yo'rgaklab, beshikka yotqizishadi. Bolani asrash uchun ko'zmunchoqlar taqilishi mumkin.
• Mehmonlar, jumladan mahalladagi qo'shnilar ham chaqaloqni ko'rgani kelib, sovg'alar olib kelishadi va choy hamda bayramona dasturxon atrofida o'tirishadi. Bolaning hayoti shirin o'tishi uchun beshik ustidan qand va shirinliklar sochib yuborilishi mumkin.

Siz beshikni Toshkentdagi Amaliy san'at muzeyi kabi muzeylarda yoki hamon undan foydalanilayotgan oilaviy uylarda ko'rishingiz mumkin. Boshqa oilaviy bayramlar qatoriga o'g'il bola xatna qilinganida o'tkaziladigan katta ziyofat – sunnat to'yi, tug'ilgan kunlar, uydagi uchrashuvlar hamda Navro'z kabi ko'plab kichikroq marosimlar ham kiradi.

Dafn marosimi va aza

Qayg'uli damlar ham xuddi quvonchli kunlar kabi jamoaviy bo'ladi. Birov vafot etganda, mahalla darhol yig'iladi: qo'shnilar ovqat olib chiqadi, erkaklar tashkiliy ishlarda yordam beradi, butun mamlakat bo'ylab qarindoshlar yetib keladi. Keyinchalik belgilangan muddatlarda, ko'pincha palov tortiladigan xotira ma'rakalari o'tkaziladi.

Sayohatchi sifatida siz darvoza oldida jim turgan erkaklar guruhiga, yoki ayollar yig'ilib yig'layotgan hovliga ko'zingiz tushishi mumkin. Bu katta ehtimol bilan janoza yoki ma'raka bo'ladi. Surat yoki videoga olmang, musiqa va ovozingizni pasaytirib, hurmat bilan o'tib keting. Agar gidingiz yoki mezboningiz ham bu jarayonga aloqador bo'lsa, ular bir necha soatga ketib qolishlari mumkin; bu mutlaqo tabiiy holat.

O'zbek an'analarini qanday qilib hurmat bilan his qilish mumkin

Haqiqiy o'zbek hayotini ko'rish uchun sizga omad yoki to'y taklifnomasi kerak emas. Buning eng yaxshi usullaridan ba'zilari:

• Oila davrasidagi kechki ovqat. Oilaning hovlisida o'tgan oqshom – bu eng tabiiy usul. Siz oila yeydigan taomlarni tanovul qilasiz, gidingiz orqali savollar berasiz va dasturxonning qanday go'zal qilib bezatilishini ko'rasiz. Biz yirik shaharlarda ana shunday kechki ovqatlarni tashkillashtirishga yordam bera olamiz.
• Mahalla bo'ylab sayr. Eski Buxoro, Samarqand yoki Xivaning aholi yashaydigan ko'chalarini ko'rgan narsalaringizni tushuntirib, yo'lda qo'shnilar bilan so'rashib ketadigan mahalliy gid bilan birga kashf eting.
• Pazandachilik darsi. Oila bilan birga palov yoki non yoping va tushlikkacha qoling.
• Mehmon uyida qolish. Eski shaharlarda, Farg'ona vodiysi va tog'li qishloqlardagi oilaviy mehmon uylari nonushta va oqshomni mezbonlar bilan birga baham ko'rish imkonini beradi.
• Hunarmandlar oilalari. G'ijduvon va Rishtondagi kulollar, shuningdek Marg'ilondagi ipak to'quvchilar asosan uyda ishlashadi; ularnikiga tashrif buyurish ham oilaviy hayot, ham hunarmandchilik bilan tanishish demakdir.
• Qishloqlarga tashrif. Nurota tog'lari kabi qishloq joylarida dehqon oilalari bilan yashash (homestay) imkoniyati mavjud.

Agar siz to'yga taklif qilinsangiz, ki bu tez-tez sodir bo'lib turadi, taklifni qabul qiling, chiroyli va sipo kiyining, vaqtida yetib boring va mezbondan qanday sovg'a munosibligini so'rang. Ko'pchilik mehmonlar konvertda pul berishadi, lekin odatlar turlicha bo'lishi mumkin.

Har qanday oilaviy tadbirda suratga olishdan oldin ruxsat so'rang, ayollar va bolalarni ruxsatsiz yaqindan suratga olmang hamda oilaning shaxsiy bayrami suratlarini so'ramasdan internetga joylamang.

Yakuniy bir nechta maslahat

• Ikkita so'zni o'rganing: "rahmat" va "assalomu alaykum". Ular barcha eshiklarni ochadi.
• Oilalar bilan uchrashishni rejalashtirganingizda, o'z yurtingizdan kichik sovg'alar olib keling: shokolad, choy, otkritkalar yoki bolalar kitobi.
• Oilaning bolalari va nabiralari haqida so'rang; bu har qanday suhbatning tabiiy boshlanishidir.
• Vaqt borasida moslashuvchan bo'ling. Bayramlar kech boshlanib, uzoq davom etadi.
• Agar ikkilansangiz, eng yoshi ulug' odam nima qilayotganini kuzating va shunga ergashing.

O'zbek madaniyati va etiketi, o'zbek palovi hamda non, choy va choyxona madaniyatiga oid maqolalarimizda dasturxon atrofidagi qoidalar batafsil yoritilgan.

TourEast bilan o'zbek oilalariga mehmon bo'ling

Biz shu yerlikmiz, va sayohatlarimiz faqat obidalarga emas, balki asosan odamlarga ham qaratilgan. Biz har qanday marshrutga oilaviy kechki ovqat, mahalla sayri yoki pazandachilik darsini qo'sha olamiz. Nimalarni his qilishni xohlayotganingizni bizga aytsangiz bas, biz qayerda va kim bilan o'tkazishni taklif qilamiz.