Qadimgi Panjakent va Rudakiy muzeyi

Panjakent – Samarqandga eng yaqin tojik shahri, Zarafshon vodiysi boʻylab taxminan 60 kilometr yuqorida, uning janubiy chekkasida Markaziy Osiyoning eng muhim arxeologik yodgorliklaridan biri yotadi. Qadimgi Panjakent sugʻd shahri edi: sugʻdlar Xitoy va Fors oʻrtasidagi Ipak yoʻli savdosining katta qismini yuritgan eroniyzabon savdogarlar boʻlib, Samarqand ularning poytaxti edi. Panjakent kichikroq va viloyat shahri edi, ammo u ustiga qayta qurilmay tashlab ketilgani uchun rejasi deyarli toʻliq saqlanib qolgan.

VIII asrda qotib qolgan shahar

Shahar V asrdan 720-yillardagi arab istilosigacha gullab-yashnagan. Uning soʻnggi mashhur hukmdori Devashtich arab yurishiga qarshilik koʻrsatdi, yuqori Zarafshondagi Mugʻ togʻidagi qalʼaga chekindi va 722-yilda qatl etildi; 1932-yilda u yerdan topilgan sugʻd tilidagi hujjatlar davrning asosiy manbalari qatoriga kiradi. Panjakent yana bir necha oʻn yil zoʻrgʻa yashab, taxminan 780-yillarga kelib huvillab qoldi. Tizimli qazishmalar 1946-yilda boshlanib, Aleksandr Belenitskiy, keyinroq umrining koʻp qismini yodgorlikka bagʻishlagan Boris Marshak rahbarligida oʻn yillar davom etdi.

Ular topgan narsa – qalʼa, ikkita ibodatxona, bozor koʻchasi hamda ikki va uch qavatli uylar kvartallari boʻlgan taxminan 13 gektarlik devorli shahar. Koʻplab mehmonxonalar poldan shiftgacha devoriy suratlar bilan bezatilgan edi: ziyofatlar, dafn marosimlari, koʻp qoʻlli xudolar va koʻpincha Rustam bilan aynanlashtiriladigan qahramon ishtirokidagi uzun tasvirli doston turkumlari. Eng yaxshi suratlar saqlash uchun olib ketilgan va hozir Sankt-Peterburgdagi Davlat Ermitaji va Dushanbedagi Milliy qadimiyat muzeyida. Joyida xom gʻisht devorlar, koʻchalar va xona konturlarini koʻrasiz; ularni qayta jonlantirish uchun biroz tasavvur va yaxshi gid kerak.

Rudakiy muzeyi

Zamonaviy shaharda shoir Rudakiy nomidagi viloyat tarix muzeyi qazishmalardan topilmalar, devoriy suratlar nusxalari, etnografiya va Sarazm materiallari bilan xarobalarni kontekstga joylaydi. Daryo boʻylab yuqoridagi Panjrud qishlogʻida IX asrda tugʻilgan Abu Abdulloh Rudakiy fors tilining birinchi buyuk shoiri sifatida eʼzozlanadi va Tojikistonning milliy ramzi; uning Panjruddagi maqbarasini Fon togʻlariga yoʻlda qoʻshish mumkin.

Sarazm

Taxminan 15 kilometr gʻarbda, deyarli oʻzbek chegarasida joylashgan Sarazm 2010-yilda YUNESKO tomonidan Markaziy Osiyodagi eng qadimiy proto-shahar manzilgohlaridan biri sifatida roʻyxatga olingan, u taxminan miloddan avvalgi IV ming yillikdan III ming yillik oxirigacha oʻzlashtirilgan. Uning aholisi ulkan hudud boʻylab firuza, lojuvard va metall savdosini qilgan. Qazib ochilgan uylar va “Sarazm malikasi” deb nom olgan dafn tomlar ostida muhofaza qilinadi, Jartepa–Sarazm chegara oʻtish punkti nomini undan olgan.

Qanday borish

Ertalab Samarqanddan oʻting, Sarazm, qadimgi shahar va muzeyga tashrif buyuring, soʻng oʻsha kuni kechqurun Samarqandga qayting yoki Yetti koʻl yoxud Iskandarkoʻlga davom eting. Kunning erta yoki kech paytida keling: qazishma maydonida soya deyarli yoʻq.