Chjan Szyan va Syuanszan: xitoy Shoyi yoʻli Oʻzbekistonda

Ikki ming yil davomida hozirgi Oʻzbekiston hududi xitoy dunyosining uzoq gʻarbi va fors dunyosining uzoq sharqi boʻlib keldi. Chjan Szyan miloddan avvalgi II asrda Fargʻona vodiysiga yetib bordi va qon terlaydigan otlar haqidagi hikoyalar bilan uyga qaytdi. Samarqandlik sugʻdlik savdogarlar Changʻanga karvon savdosini boshqarib, u yerda minglab boʻlib joylashdi. Rohib Syuanszan Hindistonga yoʻlda Toshkent, Samarqand va Termiz orqali piyoda oʻtdi. Tan elchilari Samarqand saroyi devorlarida boʻyoqda tasvirlangan, Min diplomati esa har qanday tilda Temuriylar Markaziy Osiyosining eng batafsil tavsifini qoldirdi.

Bu qoʻllanma Oʻzbekistondagi xitoy Shoyi yoʻli tarixini xronologik kuzatadi va har bir hikoyani bugun borib turish mumkin boʻlgan joyga bogʻlaydi. Kengroq Shoyi yoʻli tarixi qoʻllanmamiz va Oʻzbekiston tarixi xronologiyamiz umumiy kontekstni beradi; bu yerda e'tibor Xitoy bilan vohalar shaharlari oʻrtasidagi aloqada. Mandarin tilida soʻzlashuvchi gidlarni istalgan turimiz uchun soʻrov boʻyicha tashkil qilish mumkin.

Chjan Szyan va Davanning samoviy otlari (miloddan avvalgi II asr)

Miloddan avvalgi 138-yilda Xan imperatori U xunnu koʻchmanchilariga qarshi ittifoqchilar topish uchun Chjan Szyan ismli zobitni gʻarbga yubordi. U asirga olinib, taxminan oʻn yil ushlab turildi, qochib, nihoyat Davanga, ya'ni xitoycha Fargʻona vodiysiga yetib bordi va miloddan avvalgi 126-yil atrofida poytaxtga qaytdi. Tarixchi Sima Qian saqlab qolgan uning hisoboti Markaziy Osiyo haqidagi birinchi xitoy bayoni: devorli shaharlar, sugʻoriladigan dalalar, uzum va beda va eng muhimi, xitoyliklar tyanma, samoviy otlar deb atagan va qon terlaydi deb ishongan baland boʻyli tez otlar.

Otlar muhim edi, chunki Xan otliqlari kichik choʻl toychoqlarida yurgan. Davan sotishdan bosh tortganda, imperator Li Guangli boshchiligida qoʻshin yubordi; birinchi yurish muvaffaqiyatsiz boʻldi, ikkinchisi, taxminan miloddan avvalgi 104–101-yillarda, Davan poytaxtini qamal qilib, nasl berish uchun otlarni olib qaytdi. Xitoy manbalari bu poytaxtni Ershi deb ataydi; olimlar zamonaviy Andijon yaqinidagi yoki vodiydagi boshqa joylarni taklif qilgan, aniqlash hali bahsli.

Qayerda koʻrish mumkin: Fargʻona vodiysining oʻzi, hamon Oʻzbekistonning eng unumdor va zich joylashgan qismi. Andijon va Fargʻonadagi viloyat muzeylarida Xan davriga oid topilmalar saqlanadi, ot esa vodiyning ramzi boʻlib qolmoqda. Fargʻona vodiysi qoʻllanmamiz Chjan Szyan tasvirlagan xuddi shu zamindagi Margʻilon ipagi, Rishton sopoli va Qoʻqon saroyini yoritadi.

Changʻandagi sugʻdlik savdogarlar (IV–VIII asrlar)

Birinchi ming yillikda Samarqand, Buxoro va Zarafshon vodiysi aholisi sugʻdliklar, ya'ni Samarqanddan xitoy poytaxtigacha tarmogʻi choʻzilgan eronzabon savdogarlar edi. Dunxuan yaqinida topilgan va taxminan milodiy 313-yilda yozilgan Sugʻd qadimiy maktublari Samarqand va Xitoydagi savdogarlar oʻrtasidagi tijorat yozishmalari. Tan davriga kelib Changʻan, Loyan va Xesi yoʻlagi boʻylab oʻz ibodatxonalari va familiyalari boʻlgan sugʻd jamoalari bor edi: Buxoro uchun An, Samarqand uchun Kan, Toshkent yoki Kesh uchun Shi.

Sugʻdliklar ipakdan koʻproq narsa olib keldi. Ular buddaviylik, moniylik va nasturiy nasroniylikni sharqqa, xitoy qogʻozi va gʻoyalarini gʻarbga olib oʻtdi; 751-yilgi Talas jangida asirga olingan xitoylik qogʻozchilar bu hunarni Samarqandga oʻrgatgani haqidagi mashhur hikoya shu almashinuvga tegishli. Xitoy tarixidagi eng mashhur sugʻdlik An Lushan, 755-yildagi qoʻzgʻoloni sulolani deyarli yoʻq qilgan sugʻd-turk nasldan boʻlgan Tan sarkardasi edi.

Qayerda koʻrish mumkin: Samarqanddagi sugʻd shahri oʻrni Afrosiyob tepaligi va uning etagidagi Afrosiyob muzeyi. Samarqand tashqarisidagi Konigil qogʻoz ustaxonasi tut poʻstlogʻidan qogʻozni eski usulda tayyorlaydi. Chegaradan narida, Tojikistondagi Panjakent qazilgan sugʻd shahri va devoriy suratlari Samarqanddan bir kunlik safar; Panjakent qoʻllanmamiz chegaradan oʻtishni tushuntiradi.

Toshkent, Samarqand va Termizda Syuanszan (milodiy 630-yil)

Buddist rohib Syuanszan 629-yilda Changʻandan ruxsatsiz chiqdi, Tyan-Shandan oʻtdi va 630-yilda hozirgi Qirgʻizistondagi Suyab yaqinida Gʻarbiy Turk xoqoni tomonidan qabul qilindi. U yerdan yoʻli hozirgi Oʻzbekiston orqali gʻarbga va janubi-gʻarbga oʻtdi, 645-yilda qaytgach diktant qilgan hisoboti, «Buyuk Tan gʻarbiy oʻlkalar yilnomalari» har bir toʻxtashni tasvirlaydi.

U hozirgi Toshkent atrofidagi Chach vohasi Chjeshi orqali oʻtdi, soʻng choʻl boʻylab Samarqand, Samodjianga yetdi. U yerda shohi va xalqi zardushtiylikka e'tiqod qiladigan, ikkita buddist monastir boʻsh turgan gullab-yashnagan shaharni topdi; yilnomalarga koʻra, dastlab sovuq munosabatdagi shoh Syuanszanning va'zi bilan jalb etilgan, ammo tarixchilar iliq qabul taqvodan koʻra siyosatga bogʻliq edi deb gumon qiladi. U Keshga, hozirgi Shahrisabzga, soʻng Boysun yaqinidagi Surxondaryo togʻlaridagi tor dara Temir darvoza orqali Toxariston tomon davom etdi. Amudaryodagi Termizda u oʻnlab monastir va taxminan ming rohibni qayd etdi, Hindukushdan oldingi oxirgi buyuk buddist markazi.

Qayerda koʻrish mumkin: Samarqandda sugʻd shahri turgan Afrosiyob tepaligi. Surxondaryoda Termiz atrofidagi buddist yodgorliklar Fayoztepa va Qoratepa Syuanszan davridagi monastirlar edi, Termiz arxeologiya muzeyida ularning haykallari saqlanadi. Temir darvoza darasi Shahrisabz–Termiz yoʻlida joylashgan. Termiz va Surxondaryo qoʻllanmamiz amaliy tafsilotlarni beradi; u Toshkentdan qisqa parvoz.

Afrosiyob devoriy suratlaridagi Tan elchilari (VII asr)

1965-yilda Afrosiyob tepaligi orqali yoʻl ochayotgan buldozer boʻyalgan zalni ochib yubordi. Hozir Afrosiyob muzeyida saqlanadigan devoriy suratlar VII asr oʻrtalariga, taxminan 650–660-yillarga oid va saqlanib qolgan eng yaxshi sugʻd rasmlari. Yozuvda Samarqand shohi Varxuman nomi bor, uni Tan saroyi taxminan 650-yilda mintaqa hokimi sifatida tan olgan.

Gʻarbiy devorda sovgʻa keltirgan xorijiy elchilar yurishi tasvirlangan: turklar, qalpoqlaridagi patlari bilan aniqlangan Gogureodan koreyslar, togʻ xalqlari va markazda Tan kiyimida ipak oʻramlari va ipak qurti pillalari tizmasini koʻtarib turgan xitoy elchilari guruhi. Shimoliy devor yanada diqqatga sazovor: bu xitoycha sahna, qayiqdagi xonim musiqachilar orasida va qoplon ovlayotgan chavandoz, koʻpchilik mutaxassislar buni suvdagi Tan imperatritsasi va ovdagi imperator deb oʻqiydi. Ular aynan Gaozong va U Szetyanni tasvirlaydimi, bahsli, lekin VII asr Samarqand hukmdori xitoy saroyini oʻz devoriga chizdirmoqchi boʻlgani shubhasiz.

Qayerda koʻrish mumkin: Samarqanddagi Afrosiyob muzeyi, har kuni ochiq, Registondan taksida qisqa masofa. Devoriy suratlar maxsus zalda bir necha tildagi, jumladan xitoycha videoroliklar bilan namoyish etiladi. Bir soat ajrating va keyin muzey ortidagi tepalikka chiqing, u yerda eski shahar mudofaa devorlari hamon koʻrinadi. Registondan nariga Samarqand qoʻllanmamiz muzey, rasadxona va atrofdagi joylarni yoritadi.

Temur, Min sulolasi va Samarqandning xitoy afsonalari (XIV–XV asrlar)

Temurning Xitoy bilan munosabatlari oʻlpon toʻlashdan tahdidli urushgacha oʻtdi. 1390-yillarda u Xunvu imperatoriga elchilar va otlar yubordi; 1404-yilga kelib Minlarga qarshi yurishga qaror qilib, katta qoʻshin bilan sharqqa yoʻl oldi. U 1405-yil fevralida hozirgi Qozogʻistondagi Sirdaryo boʻyidagi Oʻtrorda vafot etdi va bosqin u bilan birga yoʻq boʻldi.

Samarqand folklori Xitoyni boshqacha eslaydi. Bibixonim masjidini Temurning xitoylik xotini qurdirgan deyishadi; aslida uning bosh xotini Saroymulk xonim moʻgʻul avlodidan boʻlgan Chigʻatoy malikasi edi, xitoy malikasi esa afsona, garchi qat'iy va koʻp aytiladigan afsona. Goʻri Amirdagi Temur qabri ustidagi toʻq yashma plita ham mahalliy rivoyatga koʻra moʻgʻul taxti boʻlishidan oldin xitoy imperatorlari saroyidan kelgan. Gidlar ikkala hikoyani ham aytadi; qaysi biri tarix ekanini bilish foydali.

Temurning oʻgʻli Shohruh davrida munosabatlar samimiy boʻldi. Min elchisi Chen Cheng 1414-yilda Hirot va Samarqandga bordi, 1416 va 1420-yillarda yana, uning hisoboti Si yu fan go chji oʻn sakkiz joy ichida Samarqand, Buxoro, Termiz, Toshkent va Shohruxiya boblariga ega. U Ulugʻbek Samarqandni boshqarib, rasadxonasini qurgan paytdagi Temuriylar Markaziy Osiyosining bozorlari, sugʻorilishi, qogʻozi va odob-axloqini tasvirlaydi. 1419–1422-yillarda Temuriylar elchixonasi teskari yoʻnalishda bordi va uning rassomi Gʻiyosiddin Naqqosh Pekin kundaligini qoldirdi.

Qayerda koʻrish mumkin: Samarqanddagi Bibixonim masjidi va Goʻri Amir hamda muzeyli Ulugʻbek rasadxonasi. Goʻri Amir va Bibixonim qoʻllanmamiz afsonalar va faktlarni yonma-yon aytib beradi; Amir Temur qoʻllanmamiz esa shaxsning oʻzini yoritadi.

Oʻzbekiston boʻylab xitoy tarixi marshruti

Yuqoridagi joylar tabiiy ravishda sharqdan gʻarbga, taxminan xronologik tartibda bir haftaga joylashadi:

• Fargʻona vodiysi, 2 kun: Andijon, Margʻilon va Rishton, Davan davri uchun viloyat muzeylari va Qoʻqon saroyi bilan. Toshkentdan poyezdda yoki Kamchiq dovoni orqali boriladi.
• Toshkent, 1 kun: sugʻd va kushon topilmalari uchun Davlat tarix muzeyi, Hazrati Imom majmuasi va Chorsu bozori.
• Samarqand, 2 kun: Afrosiyob muzeyi va tepaligi, Bibixonim, Goʻri Amir, Ulugʻbek rasadxonasi, Konigil qogʻoz fabrikasi va Registon.
• Termiz, 1–2 kun: Fayoztepa, Qoratepa, Zurmala stupasi, Arxeologiya muzeyi va Samarqanddan avtomobilda yoʻlda Boysun yaqinidagi Temir darvoza.
• Buxoro, 2 kun: qat'iy ma'noda xitoy tarixi joyi emas, lekin savdogarlari An familiyasini Xitoyga olib borgan shahar va marshrutning tabiiy yakuni.

Saytimizdagi Shoyi yoʻli tarixi boʻlimi va Buyuk Shoyi yoʻli turi shunga oʻxshash yoʻnalishni kuzatadi.

Xitoy tilida soʻzlashuvchi sayyohlar uchun amaliy eslatmalar

Oddiy pasportli xitoy fuqarolari 2025-yil 1-iyundan beri Oʻzbekistonga 30 kungacha vizasiz kirmoqda; Gonkong va Makao pasporti egalarining vizasiz qolish muddati qisqaroq. Toshkentni Pekin, Urumchi va boshqa Xitoy shaharlari bilan toʻgʻridan-toʻgʻri reyslar bogʻlaydi, Qashqar va Qirgʻiziston orqali quruqlik yoʻllari ham bor. Xitoydan Oʻzbekistonga sayohat qoʻllanmamiz reyslar, toʻlov ilovalari, SIM-kartalar va chegara variantlarini batafsil yoritadi.

Muzey yozuvlari odatda oʻzbek, rus va ingliz tillarida; Afrosiyob muzeyi filmining xitoycha versiyasi bor. Qolganlarida mandarin tilida soʻzlashuvchi gid devoriy suratlarni koʻrish va tushunish oʻrtasidagi farqni yaratadi. Shaxsiy turlar va uzoqroq marshrutning Samarqand va Termiz kunlari uchun soʻrov boʻyicha uni tashkil qila olamiz.

TourEast bilan xitoy aloqasini kashf eting

Shoyi yoʻli marshrutlarimiz bu joylarning koʻpchiligidan allaqachon oʻtadi; xitoy ipini koʻproq ajratib koʻrsatmoqchi sayyohlar uchun Fargʻona vodiysidan Termizgacha toʻgʻri muzeylar, manbalarni biladigan mandarin yoki ingliz tilida soʻzlashuvchi gid hamda bir haftani toʻldiradigan poyezd va reyslar bilan shaxsiy marshrut tuza olamiz. Sanalaringiz va qiziqishlaringizni ayting, rejalashtiramiz.