Zardushtiylik O'zbekistoni: Chilpiq va olov ibodatxonalari

Masjid va madrasalardan oldin, arab qo'shinlari VIII asr boshida Amudaryoga yetib kelishidan oldin, Xorazm, So'g'diyona va Baqtriya xalqi olov, suv va haqiqat bilan yolg'on kurashi dinida edi. Avesto e'tiqodi — zardushtiylik — O'zbekistonga aylangan vohalarni ming yildan ancha ko'proq shakllantirdi va u islom bilan g'oyib bo'lmadi. U o'liklar ochiq qoldiriladigan tepaliklardagi minoralarni, qurbongohlarida qadimiy olovlar kuyindisi hamon ko'rinadigan ibodatxonalarni, ruhoniylar va motam tutuvchilar tasvirlangan minglab loy ostadonlarni va har bir o'zbek oilasi har mart oyida eski nomi bilan ataylmasdan davom ettiradigan urf-odatlarni qoldirdi.

Bu qo'llanma o'sha qatlamni topmoqchi bo'lgan sayyohlar uchun. U Nukus yaqinidagi Chilpiq sukunat minorasini, Qo'y-Qirilgan-Qal'aning g'alati doira ibodatxona-qal'asini, Mizdahondagi olovga sig'inuvchilar qal'asi Gavur-Qal'ani, Samarqand va Toshkentdagi ostadonlar to'plamlarini, Termiz yaqinidagi Jarqo'tondagi bronza davri olov ibodatxonasini, Navro'zdagi zardushtiylik aks-sadolarini va Avesto Xorazmda yaratilganmi degan eski bahsni yoritadi. Arxeologlar nimani ko'rsata olishini yo'lboshchilar aytishni yoqtiradigan narsalardan ajratamiz va yodgorliklarni Ipak yo'li sayohatiga sig'diradigan marshrutni taklif qilamiz.

Markaziy Osiyoda zardushtiylik: qisqa tarix

Zardusht (Zaratushtra) aniq sanasi yoki tug'ilgan joyi yo'q shaxs; ilmiy baholar taxminan miloddan avvalgi 1500 dan 600-yilgacha, uning madhiyalari — Gatalar tili esa Amudaryo va Sirdaryo orasidagi yerlarni o'z ichiga olgan sharqiy eron dunyosiga ishora qiladi. Bir necha viloyat, jumladan Xorazm va Baqtriya, uni o'ziniki deb da'vo qilgan, hech biri isbotlay olmaydi.

Aniq narsa shuki, Ahamoniylar Fors imperiyasi davriga (miloddan avvalgi VI–IV asrlar) kelib Xorazm, So'g'diyona va Baqtriya Mazda-sig'inish — biz zardushtiylik deb ataydigan din — amal qilingan viloyatlar edi. U Iskandarning vorislari, Kushonlar, Qang'lar va Eftalitlar davrida davom etdi va milodiy V–VIII asrlarda Samarqand, Buxoro va Panjakentning so'g'd shahar-davlatlarida buddizm, moniylik va xristianlik bilan yonma-yon gullab-yashnadi. So'g'd varianti mahalliy va aralash edi: devoriy suratlarda avestacha nomli xudolar hind va Mesopotamiya xudolari yonida ko'rinadi, dafn urf-odatlari esa Sosoniylar Forsidan farq qilardi.

Xorazm va So'g'diyonaning VIII asr boshidagi arab istilosi islomni olib keldi: ayrim joylarda kuch bilan, boshqalarida avlodlar davomida qabul qilish orqali. Olov ibodatxonalari yo'q qilindi yoki masjidga aylantirildi; xorazmlik olim Beruniy taxminan 1000-yilda yozganidek, arab sarkardasi Qutayba ibn Muslim xorazmlik ruhoniylarni o'ldirgan va kitoblarini yoqib yuborgan. Zardushtiylik jamoalari qishloqlarda asrlar davomida saqlanib, so'ng so'ndi. Eron va Hindistondan farqli o'laroq, bugun O'zbekistonda zardushtiylarning saqlanib qolgan jamoasi yo'q; qolgani arxeologiya va urf-odat.

Chilpiq: Nukus yaqinidagi sukunat minorasi

Markaziy Osiyodagi eng ta'sirchan zardushtiylik yodgorligi Nukusdan taxminan 43 km janubi-sharqda, To'rtko'l va Urganch yo'li yonida, Amudaryo toshqin tekisligidan 35–40 metr ko'tarilgan tabiiy tepalikda turadi. Chilpiq (Chilpiq yoki Shilpiq ham) — dahma, sukunat minorasi: balandligi taxminan 15 metr, diametri 65–80 metr bo'lgan, osmonga ochiq xom g'isht devorlar halqasi; zardushtiylar o'liklarini shu yerda qushlar va quyosh go'shtni tozalashi uchun yotqizgan, shunda yer, suv va olov murdadan nopok bo'lmasin. Tozalangan suyaklar keyin ostadonlarga yig'ilib, ko'milgan.

U taxminan miloddan avvalgi I asrdan milodiy I asrgacha sanalanadi, keyinchalik qayta qurilgan va VIII asr boshidagi arab istilosigacha ishlatilgan ko'rinadi; ba'zi olimlar uning IX–XI asrlargacha davom etgan yoki qayta ishlatilgan deb hisoblaydi, devorlar keyinchalik kuzatuv minorasi sifatida ishlatilgan. Shimoliy tomondagi pandus kirishga olib chiqadi. Ichkarida maydoncha bo'sh; ostadonlarning bir necha parchasi topilgan, lekin bu yerda to'ldirilgan bo'lishi kerak minglab ostadonlar qayerga ko'milgani hamon noma'lum.

Mahalliy rivoyat xorazmlik malika Chilpiq haqida: otasi uning kambag'al kishiga turmushga chiqishidan bosh tortgach, u minorani boshpana sifatida qurgan. Minora Qoraqalpog'iston gerbida tasvirlangan.

Tashrif: ko'tarilish o'n daqiqa oladi; 2026-yil holatiga ko'ra kirish haqi yo'q va soya yo'q. Nukus–Xiva yo'lidagi oson to'xtash va har qanday Qoraqalpog'iston marshrutiga kiradi.

Qo'y-Qirilgan-Qal'a: ibodatxonami, rasadxonami yoki maqbarami?

Amudaryo bo'ylab yuqoriroqda, To'rtko'l tumanidagi Ellik-Qal'a qal'alari orasida qadimiy Xorazmning eng g'alati binosi joylashgan. Qo'y-Qirilgan-Qal'ani 1938-yilda Sergey Tolstov boshchiligidagi Xorazm ekspeditsiyasi topgan va 1950-yillarda qazilgan. U doira shaklida: tashqi devor diametri 90 metr, qalinligi 7 metr, to'qqiz minora va xandaq bilan, xonalar halqasini va markazida diametri 42 metr, balandligi 8 metr bo'lgan ikki qavatli dumaloq binoni o'rab turadi.

U miloddan avvalgi IV–III asrlarga oid, bu uni kashf etilganida Markaziy Osiyodagi eng qadimiy monumental bino qilgan. U miloddan avvalgi I asr atrofida yonib ketgan yoki tark etilgan, so'ng milodiy II–IV asrlarda manzilgoh sifatida qayta egallangan.

U nima uchun bo'lgani haqida tortishiladi. Tolstov uni ibodatxona va sulola maqbarasi, ehtimol suv ma'budasi Anahita va qahramon-shoh Siyovushga bag'ishlangan, markaziy binoda shoh qabrlari, tashqi halqada esa marosim va saqlash joylari deb o'qigan. Boshqalar astronomik vazifani taklif qilgan: ma'lum teshiklar quyosh turishi bilan mos keladi, bu taqvim yurituvchi ruhoniylarga to'g'ri kelardi. Bu yerda ostadonlar, bo'yalgan keramika, loy haykalchalar va oromiy yozuviga yaqin yozuv parchalari topilgan, ayrim olimlar yodgorlikni Avesto an'anasi bilan bog'lagan. Halol xulosa: u Xorazm elitasining kuchli dafn elementiga ega diniy binosi bo'lgan, tafsilotlar isbotlanmagan.

Tashrif: yodgorlik juda yemirilgan va yo'lboshchi va reja bo'lmasa, past doira tepaligi kabi ko'rinadi. U Xivadan Tuproq Qal'a va Ayoz Qal'a bilan uzoqroq qal'a turlariga kiradi; Xorazm qal'alari maqolamiz aylanani tushuntiradi.

Gavur-Qal'a va Mizdahon: olovga sig'inuvchilar qal'asi

Nukusdan yigirma kilometr g'arbda, Mizdahon nekropoli yonida, Turkmaniston chegarasiga yo'l ustidagi tepalikda Gavur-Qal'aning vayron qal'asi turadi. Nom arab istilosidan keyin berilgan: forscha «gabr»dan «gavur» musulmonlar zardushtiylarga ishlatgan so'z, ya'ni bu kofirlar qal'asi. Qazishmalar miloddan avvalgi IV asrdan milodiy dastlabki asrlarga sanalgan binolarida olov qurbongohlari va o'choqlarni topgan, devorlar esa ayrim joylarda hamon 10–15 metr ko'tariladi.

Mizdahonning o'zi, yonidagi ulkan qiya qabriston, zardushtiylik o'tmishiga ega: eski qatlamlarida ostadon dafnlari topilgan va an'anaga ko'ra u VIII asr boshida yo'q qilingan olov ibodatxonasi joyi bo'lgan. XII–XIV asrlarga oid islomiy maqbaralar, jumladan Mazlumxon Sulu, endi tepalikni qoplaydi va joy musulmon ziyoratgohi; bir tepalikdagi e'tiqodlar qatlami — mohiyat shu. Qoraqalpog'iston marshrutimiz Nukusdan bir kunda ikkalasini qamrab oladi.

Qoraqalpog'istonda yana bir Gavur-Qal'a bor, Amudaryo bo'yida Qizil-Qal'a va Tuproq-Qal'a yaqinida, xuddi shu davrdan va xuddi shu nom bilan; yo'lboshchilar ba'zan ularni adashtiradi. Mizdahondagisi oson tashrif.

Ostadonlar: muzeylardagi zardushtiy o'liklar

Din murdani yerga ko'mishni taqiqlagani uchun Markaziy Osiyo zardushtiylari tozalangan suyaklar uchun loy quti yoki ko'za — ostadon (ossuariy) ishlab chiqdi va ular hozir O'zbekiston muzeylaridagi eng keng tarqalgan zardushtiylik buyumlari. Eng qadimiylari miloddan avvalgi III–II asrlarga oid Xorazmdan; eng go'zallari so'g'd, milodiy V–VII asrlardan, olovga qarayotgan ruhoniylar, motam tutuvchilar, raqqosalar va jannat darvozalari sahnalari bilan qolipda yasalgan va bo'yalgan.

Qayerda ko'rish mumkin:

• Samarqanddagi Afrosiyob muzeyi, qadimiy Marokanda joyida. Uning so'g'd ostadonlari to'plami mamlakatdagi eng yaxshisi, boshida VII asrdagi Mullakurgan ostadoni — og'iz niqobli ruhoniylar olov qurbongohida marosim o'tkazmoqda. Muzeyda shuningdek VII asr so'g'd shohi Varxuman Afrosiyob devoriy suratlari ham bor, ularda ayrim olimlar Navro'z mavsumidagi ajdodlarni ulug'lash marosimi deb o'qiydigan yurish bor.
• Toshkentdagi Davlat tarix muzeyi, Xorazm va Toshkent vohasidan ostadonlar, Kushon davri Buddasi va islomdan oldingi asrlarning yaxshi xronologik tasviri bilan.
• Nukusdagi Savitskiy muzeyi, uning arxeologiya zallarida Xorazm ekspeditsiyasi topilmalari, jumladan Chilpiq va qal'alardan ostadonlar ko'rsatiladi.
• Shahar markazidagi Samarqand tarix va madaniyat muzeyi, zardushtiylik bo'limi bilan.
• Buxoro Ark muzeyi va Termiz arxeologiya muzeyi, kichikroq to'plamlar bilan.

Ostadonlarni nomi bilan so'rang (ruscha va o'zbekcha «ossuariy») va ko'pchilik muzey xodimlari sizni to'g'ri ularga olib boradi.

Jarqo'ton: Termiz yaqinidagi bronza davri olov ibodatxonasi

Eng chuqur qatlam uzoq janubda. Termiz yaqinidagi Surxondaryoning Sherobod tumanida Jarqo'ton (Dzharkutan) manzilgohi bronza davrining Sopolli madaniyatiga, taxminan miloddan avvalgi 2000–1300-yillarga, arxeologlar Baqtriya–Marg'iyona majmuasi deb ataydigan Oksusning shahar sivilizatsiyasiga tegishli. 1970-yillardan o'zbek jamoalari, keyinroq nemis va fransuz hamkasblari bilan qazilgan; unda mustahkam arki, turar-joy kvartallari, ustaxonalar va alohida tepalikda ibodatxona deb aniqlangan katta bino bor, markaziy o'choq, qurbongohlar va olov saqlangan xonalar bilan, xizmat qanotida esa o'choqlar. Yaqin atrofdagi Buston VI qabristonida olovga sig'inuvchilarniki deb talqin qilingan kuydirish qoldiqlari va dafnlar bor.

Bu zardushtiylik ibodatxonasimi? Jiddiy arxeolog buni to'g'ridan-to'g'ri aytmaydi: u Zardushtning har qanday ehtimoliy sanasidan oldingi va dalillar avestacha din emas, olov kultini ko'rsatadi. Jarqo'ton ko'rsatadigan narsa — zardushtiylik o'sib chiqqan eski qatlam, aynan Gatalar yaratilgan bo'lishi mumkin bo'lgan hududda. Mutaxassis uchun u Markaziy Osiyodagi eng muhim yodgorliklardan biri; oddiy mehmon uchun yo'lboshchi va reja talab qiladigan past tepaliklar. Topilmalar Termiz arxeologiya muzeyi va Samarqand muzeyida. Termiz va Surxondaryo maqolamiz hududga qanday yetib borishni tushuntiradi.

Navro'z, sumalak va olov: tirik urf-odatdagi zardushtiylik izlari

Bahorgi tengkunlik bayrami Navro'z — eng ko'rinadigan saqlanib qolgan narsa. Uning nomi forscha (yangi kun), sanasi quyosh bo'yicha va ramzlari eski dinga tegishli: olov va suvning yangilanishi, donning unib chiqishi, yangi yildan oldin ajdodlarni ulug'lash. O'zbekistonda sovet davrida u diniy qoldiq sifatida qo'llab-quvvatlanmagan va 1991-yildan keyin 21-mart milliy bayram sifatida qayta tiklangan; YUNESKO Navro'zni 2009-yilda nomzod davlatlar orasida O'zbekiston bilan nomoddiy meros ro'yxatiga kiritdi.

Zardushtiylik ildizlariga, yoki hech bo'lmaganda zardushtiylik qarindoshlariga ega urf-odatlar:

• Sumalak — ayollar qo'shiq aytib tun bo'yi qozonda aralashtiradigan unib chiqqan bug'doyning shirin xamiri: yashil nihol, yilning birinchi hayoti marosimi, tongda qo'shnilar bilan bo'lishiladi. Navro'z maqolamiz pishirishni tasvirlaydi.
• Navro'zdan oldingi haftada olov ustidan sakrash va uyni tozalash — Eron Chorshanbe Suriga o'xshash; O'zbekistonda olov ustidan sakrash asosan Buxoro, Samarqand va tojik tilli jamoalarda saqlangan, marosimdan ko'ra bolalar o'yini kabi.
• Bayramdan oldingi kunlarda qabrlarni ziyorat qilish va o'liklar uchun taom tayyorlash — ajdodlar ruhlari kunlari bo'lgan zardushtiylik Fravardiganga parallel.
• Ziyoratgohlarda sham va chiroqlar yoqish hamda olovga barqaror xalq hurmati: hamon o'choqqa suv quymaslik yoki shamni nafas bilan o'chirmaslik aytiladi.

Bularning hech biri o'zbeklarni zardushtiy qilmaydi va bu urf-odatlarni qo'llaydigan ko'pchilik odam ularni shunday atalganini eshitsa hayron bo'lardi. Ular islom ostida davom etadigan Markaziy Osiyo madaniy uzluksizligining bir qismi va xuddi shu uzluksizlik nega Navro'zni mintaqa bo'ylab musulmonlar hech qanday qarama-qarshiliksiz nishonlashini tushuntiradi.

Avesto Xorazmda yozilganmi? Afsona va dalil

Xiva va Urganchda Zardusht Xorazmda tug'ilgan va Avesto Amudaryo bo'yida yaratilgan deb eshitasiz. 2001-yilda O'zbekiston YUNESKO ishtirokida Avesto yubileyini nishonladi va Urganchda Avesto yodgorligi turadi. Da'voning ilmiy nasl-nasabi bor: Qo'y-Qirilgan-Qal'ani topgan sovet arxeologi Sergey Tolstov Avestodagi eronliklarning afsonaviy vatani Airyanem Vaejahni Xorazm deb ta'kidlagan va g'oya mustaqillikdan keyin o'zbek olimlari tomonidan qabul qilingan.

Bugungi mutaxassislarning ko'pi ehtiyotkor. Avesto geografiyasi noaniq va qisman afsonaviy; Baqtriya, Marg'iyona, Seyiston va Xorazmning hammasining tarafdorlari bor; matnlar Sosoniylar Forsida yozib olinishidan oldin asrlar davomida og'zaki uzatilgan. Xorazm arxeologiyasi ko'rsatadigan narsa — payg'ambarning tug'ilgan joyi emas, kuchli, qadimiy va o'ziga xos zardushtiylik madaniyati.

Olov ibodatxonalariga ham xuddi shunday ehtiyotkorlik tegishli. Yo'lboshchilar ko'p qal'ani abadiy alangali ibodatxona deb ko'rsatadi; olov qurbongohlarining haqiqiy dalillari Gavur-Qal'ada, Tuproq-Qal'a saroyida, Qo'y-Qirilgan-Qal'ada hamda Panjakent va Afrosiyobning so'g'd shaharlarida mavjud, lekin xorazmlik qal'alarning ko'pi istehkom, g'alla omborlari va shaharchalar edi. Aksincha, ostadonlar bir ma'noli: birini ko'rsangiz, siz zardushtiylik dafniga qarayapsiz.

O'zbekiston bo'ylab zardushtiylik yodgorliklari marshruti

Yodgorliklar mamlakat bo'ylab tarqalgan, shuning uchun ularni alohida ko'rishdan ko'ra Ipak yo'li sayohatiga qo'shgan ma'qul.

• Toshkent: ostadonlar va xronologiya uchun Davlat tarix muzeyi. Yarim kun.
• Samarqand: so'g'd ostadonlari va devoriy suratlar uchun Afrosiyob muzeyi, shuningdek Afrosiyob yodgorligining o'zi. Ikki soat, islomdan oldingi shaharni biladigan yo'lboshchi bilan yaxshisi. «Registondan tashqari Samarqand» maqolasi buni yoritadi.
• Buxoro: zardushtiylikdan kam qoldiq saqlangan, lekin Labi Hovuz yaqinidagi Maghoki Attori masjidi an'anaga ko'ra islomdan oldingi ibodatxona o'rnida turadi, Ark muzeyida esa topilmalar bor.
• Termiz: arxeologiya muzeyi va ishqibozlar uchun yo'lboshchi bilan Jarqo'ton. Bir kun.
• Xiva va Ellik-Qal'a: qal'a kunida Tuproq-Qal'a, Qo'y-Qirilgan-Qal'a va ikkinchi Gavur-Qal'a. Uzun kun.
• Nukus: Xivadan yo'lda Chilpiq, shahardan Gavur-Qal'a va Mizdahon va Savitskiy muzeyining arxeologiya qavati. Orol dengizi bilan ikki kun.

Uni Navro'zdan oldingi haftaga to'g'rilasangiz, tirik qatlamni qo'shasiz: mahallalarda sumalak pishirish, Buxoroning eski mahallalarida olov ustidan sakrash va 21-martdagi bayramning o'zi.

Bu yerda yo'lboshchi Temuriylar yodgorliklaridagidan ham muhimroq. Yodgorliklar yozuvsiz xarobalar va esda qolarli tashrif bilan tepalik atrofida issiq sayr o'rtasidagi farq — devorlar nima uchun ekanini tushuntira oladigan kishi.

TourEast bilan islomdan oldingi O'zbekistonni kashf etish

Biz Xorazm arxeologiyasi va so'g'd to'plamlarini biladigan yo'lboshchilar bilan zardushtiylik va islomdan oldingi yodgorliklar atrofida shaxsiy marshrut qura olamiz yoki klassik Ipak yo'li yo'nalishiga Chilpiq, Qo'y-Qirilgan-Qal'a, Afrosiyob muzeyi va Termiz muzeyini qo'sha olamiz. «Cho'l qal'alari va Orol» turimiz allaqachon Chilpiq va Ellik-Qal'ani o'z ichiga oladi, «Ipak yo'lining buyuk turi» esa yuqorida zikr etilgan har bir muzeydan o'tadi.