Algebra, algoritm, «Tib qonunlari», Samarqandda o‘lchangan yulduzlar katalogi: o‘rta asrlar dunyosining ayrim buyuk zakovatlari hozirgi O‘zbekiston zaminidan chiqqan. Ularning hayoti, kashfiyotlari hamda bugun borib ko‘rish mumkin bo‘lgan muzeylar va yodgorliklar.
Ma'lumotlar, narxlar va jadvallar 4-noyabr, 2026 tekshirilgan
Algoritmdan foydalanganingizda, tenglama yechganingizda yoki yulduzlar xaritasini o‘qiganingizda, siz hozirgi O‘zbekiston zaminidan chiqqan allomalar ishiga yuzlanasiz. IX–XV asrlarda Xorazm, Buxoro va Samarqand vohalari o‘rta asrlar dunyosining eng buyuk zakovatlarini yetishtirdi: algebra otasi al-Xorazmiy; Yer o‘lchamini aniqlagan Beruniy; Yevropada Avitsenna nomi bilan mashhur, tibbiyot darsligi asrlar davomida qo‘llangan Ibn Sino; hamda Samarqandda rasadxona qurdirgan hukmdor Ulug‘bek.
Ushbu qo‘llanma ularning hikoyalarini qisqa va aniq bayon etadi, aslida nimani kashf etganliklarini tushuntiradi va safaringiz chog‘ida ularning merosini qayerdan topish mumkinligini ko‘rsatadi: Ibn Sino tug‘ilgan Afshona qishlog‘i, Xivadagi al-Xorazmiy haykali, Samarqanddagi Ulug‘bek rasadxonasi va boshqalar.
Nega Markaziy Osiyo shuncha allomalar yetishtirdi?
Qisqa javob: boylik, savdo va homiylik. Markaziy Osiyo Buyuk Ipak yo‘lida joylashgan bo‘lib, bu yerda Xitoy, Hindiston, Eron va O‘rta yer dengizi mamlakatlaridan kelgan mollar, kitoblar va g‘oyalar uchrashgan. Boy shaharlar kutubxonalarga qodir edi, hukmdorlar esa bilimdon kishilarni jalb qilib, obro‘ talashardi.
Uch davr alohida ajralib turadi:
- Abbosiylar davri (VIII–IX asrlar): Xorazm va Movarounnahrlik olimlar Bag‘dodga borib, «Bayt ul-hikma»da yunon, fors va hind ilmini tarjima qilib, rivojlantirgan.
- Somoniylar va Xorazmshohlar saroyi (X asr va XI asr boshi): Buxoro hamda Xorazmdagi Gurganj (bugungi Kunya-Urganch, Turkmaniston chegarasining narigi tomonida) tabiblar, astronomlar va faylasuflarni to‘plagan.
- Temuriylar davri (XV asr): Ulug‘bek Samarqandni matematika va astronomiya markaziga aylantirgan.
Bu allomalar asosan o‘sha davrning ilmiy tili bo‘lgan arab tilida, ba’zilari fors tilida yozgan. Hozirgi O‘zbekiston, Eron, Tojikiston, Afg‘oniston va boshqa mamlakatlar ularni hurmat qiladi; bu ularning dunyosida chegaralar bugungidek bo‘lmaganini eslatadi. Buyuk Ipak yo‘li tarixiga oid qo‘llanmamizda keng hikoya qilinadi.
Al-Xorazmiy: algebra va algoritm
Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy taxminan 780-yilda tug‘ilgan, ismining o‘zi uning qayerdan ekanini aytib turibdi: Xorazm, ya’ni Amudaryoning quyi oqimidagi, bugungi Xiva va Urganch atrofidagi voha. Taxminan 820-yilda u Bag‘dodda, Abbosiylarning buyuk kutubxonasi va tadqiqot markazi «Bayt ul-hikma»da astronom va olim sifatida faoliyat yuritgan. U taxminan 850-yilda vafot etgan.
U dunyoga nimalar bergan:
- Algebra. Taxminan 820-yilda yozilgan «to‘ldirish va muvozanatlash» orqali hisoblash haqidagi kitobi chiziqli va kvadrat tenglamalarni yechishning tizimli usullarini bayon etgan. «Algebra» so‘zi kitob nomidagi «al-jabr»dan kelib chiqqan.
- Algoritm. Ikkinchi kitobi hind raqamlari (bugun arab raqamlari deb ataladigan 0 dan 9 gacha o‘nlik tizim) bilan hisoblashni tushuntirgan. Uning lotincha tarjimasi «Algoritmi aytadi...» deb boshlangan, lotinlashgan ismi esa «algoritm» so‘ziga aylangan.
- Astronomiya va geografiya. U astronomik jadvallar hamda 2000 dan ortiq joyning koordinatalarini keltirgan qayta ishlangan dunyo geografiyasini tuzgan.
XII asrdagi lotincha tarjimalar orqali uning kitoblari Yevropaga o‘nlik sanoq tizimi va algebrani olib kirishga yordam bergan.
Beruniy: Yerni o‘lchagan inson
Abu Rayhon Beruniy 973-yilda Xorazmning qadimiy poytaxti Kot shahrida, Amudaryoning o‘ng sohilida, hozirgi Qoraqalpog‘iston hududida tug‘ilgan. Shahar bugun uning sharafiga Beruniy deb ataladi. U Xorazm va Markaziy Osiyo saroylarida ishlagan, 1017-yildan esa G‘aznaviy Mahmud tomonidan G‘aznaga (hozirgi Afg‘oniston) olib ketilgan va taxminan 1050-yilda shu yerda vafot etgan.
Beruniy favqulodda ensiklopedist edi. Yutuqlaridan ba’zilari:
- U Yer radiusini ustamonlik bilan baholagan: tog‘ balandligini va uning cho‘qqisidan ko‘rinadigan ufq burchagini o‘lchagan. Natijasi zamonaviy qiymatdan bir necha foizgina farq qilgan.
- U Hindiston, uning dinlari, fanlari va urf-odatlari haqida ajoyib kitob yozgan; u yerda yillar davomida o‘rganish asosida yaratilgan bu asar ko‘pincha qiyosiy dinshunoslik va antropologiyaning dastlabki asarlaridan biri deyiladi.
- Xronologiyaga oid kitobida ko‘plab xalqlarning taqvimlari va bayramlari qiyoslangan, astronomik ensiklopediyasi «Mas’ud qonuni»da esa Yerning aylanishi ehtimoli muhokama qilingan.
- U minerallar, qimmatbaho toshlar va dori vositalarini o‘rganib, solishtirma og‘irliklarni hayratlanarli aniqlikda o‘lchagan.
Yosh chog‘ida u Ibn Sino bilan fizika va falsafaga oid mashhur savol-javoblar almashgan; bu ikki daho o‘rtasidagi munozara bugun ham qiziqarli o‘qiladi.
Ibn Sino (Avitsenna): tabiblar shahzodasi
Avitsenna nomi bilan Yevropada mashhur Abu Ali ibn Sino taxminan 980-yilda o‘sha paytda Somoniylar davlatining poytaxti bo‘lgan Buxoro yaqinidagi Afshona (Afshana) qishlog‘ida tug‘ilgan. Oilasi u bolaligida Buxoroga ko‘chgan, u esa vunderkind edi: o‘z so‘ziga ko‘ra, o‘smirlik yillaridayoq Qur’on, mantiq va fanlarni egallagan, 17 yoshida Somoniy hukmdori Nuh II ni davolagan va bu unga saroy kutubxonasidan foydalanish imkonini bergan.
Somoniylar qulagach, u Xorazm va Eron bo‘ylab saroydan saroyga ko‘chib yurgan, ko‘pincha safarda yoki siyosiy qiyinchiliklar ichida tinmay yozgan. U 1037-yilda hozirgi Eronning Hamadon shahrida vafot etgan, maqbarasi ham shu yerda.
Uning merosi:
- Besh jilddan iborat tibbiy bilimlar ensiklopediyasi «Tib qonunlari» asrlar davomida islom dunyosida va Yevropa universitetlarida asosiy darslik bo‘lgan, ba’zi joylarda XVII asrda ham qo‘llanilgan.
- «Kitob ush-shifo» falsafa va fanlarning keng qamrovli ensiklopediyasi bo‘lib, islom va o‘rta asr Yevropa tafakkuriga ta’sir ko‘rsatgan.
- Unga taxminan 450 ta asar nisbat beriladi, ulardan taxminan 240 tasi saqlanib qolgan.
O‘zbekistonda u Abu Ali ibn Sino deb ataladi, uning nomini kasalxonalar, ko‘chalar, maktablar va yirik tibbiyot institutida ko‘rasiz.
Ulug‘bek: astronom hukmdor
Mirzo Ulug‘bek Amir Temurning nabirasi edi. 1394-yilda tug‘ilgan, 1409-yilda 16 yoshida Samarqand hokimi bo‘lgan va shaharni to‘rt o‘n yil boshqargan, fotihdan ko‘ra ko‘proq olim sifatida. U matematika va astronomiyani o‘zi o‘rgangan va atrofiga yetakchi olimlarni, jumladan astronomlar Qozizoda Rumiy va Koshiyni to‘plagan.
Uning yutuqlari:
- Registon maydonidagi Ulug‘bek madrasasi (1417–1420): bu yerda diniy fanlar bilan birga astronomiya va matematika o‘qitilgan; shuningdek Buxorodagi singil madrasa.
- Samarqandning shimoli-sharqidagi tepalikda 1424–1429-yillarda qurilgan rasadxona: ulkan meridian asbobi atrofidagi uch qavatli dumaloq bino.
- Taxminan 1437-yilda yakunlangan «Ziji Sultoniy»: taxminan 994 yulduz katalogini o‘z ichiga olgan astronomik jadvallar, qadimgi davrdan beri eng aniqi. U yulduz yilini 365 kun, 6 soat, 10 daqiqa va 8 soniya deb o‘lchagan, bu zamonaviy qiymatga hayratlanarli darajada yaqin.
Uning qissasi fojia bilan tugaydi. 1447-yilda otasi Shohruh vafot etgach, Ulug‘bek Temuriylar davlati hukmdori bo‘ldi, ammo 1449-yilda taxtdan ag‘darilib, o‘g‘li Abdullatifning buyrug‘i bilan o‘ldirildi. Rasadxona tashlab ketilib, keyinchalik vayron bo‘ldi. U bobosi yonida, Go‘ri Amirda dafn etilgan; sovet olimlari 1941-yilda maqbarani ochib, uning boshi kesilganini tasdiqlagan.
Samarqanddagi Ulug‘bek rasadxonasiga tashrif
Rasadxona asrlar davomida yo‘qolgan edi, rus arxeologi Vasiliy Vyatkin 1908-yilda eski hujjatga tayanib uning qoldiqlarini topdi. Bugun ko‘rishingiz mumkin bo‘lgan narsalar:
- Ulkan meridian yoyining saqlanib qolgan yer osti qismi: toshdan terilgan, jez qirrali relslari bor egri xandaq, hozir himoya gumbazi bilan yopilgan. Olimlar asl asbobni radiusi taxminan 40 metr bo‘lgan kvadrant yoki sekstant deb ta’riflaydi. Faqat pastki qismi saqlangan.
- Dumaloq binoning poydevori, diametri taxminan 46 metr.
- Maydon yonidagi koshinli binoda joylashgan kichik muzey: Ulug‘bek yulduz katalogining nusxalari, asboblar, portretlar va shu yerda dafn etilishni so‘ragan Vyatkin hikoyasi.
- Mozaika panno oldida o‘tirgan Ulug‘bekning zamonaviy yodgorligi.
Amaliy ma’lumot:
- Joylashuvi: Registondan taxminan 3 km shimoli-sharqdagi tepalikda, Afrosiyob muzeyi va qadimiy shahar o‘rni yaqinida. Uchalasini bir ertalabda birlashtirish mumkin.
- Kerakli vaqt: taxminan bir soat.
- Ish vaqti: odatda 9:00 dan 17:00 yoki 18:00 gacha. Ba’zi manbalarga ko‘ra yakshanba kunlari yopiq, shuning uchun joyida aniqlab oling.
- Chiptalar: so‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, xorijliklar taxminan 25 000–30 000 so‘m (taxminan 2–3 AQSH dollari) to‘lagan; Samarqandda narxlar o‘zgaradi, kassada aniqlang.
Rasadxona Samarqand shahri bo‘ylab ko‘pchilik turlarga kiritilgan va uning ilmi o‘qitilgan Registondagi Ulug‘bek madrasasi bilan tabiiy tarzda uyg‘unlashadi. Yaqin atrofdagi ko‘rimli joylar haqida «Registondan tashqari Samarqand» qo‘llanmamizda hikoya qilamiz.
Ibn Sino tug‘ilgan Afshonaga tashrif
Afshona Buxorodan shimolda, Peshku tumanidagi sokin qishloq bo‘lib, eski shahardan taxminan bir soatlik yo‘l. Bu yerda Ibn Sino tavalludining ming yilligi munosabati bilan 1980-yilda ochilgan kichik xotira muzeyi bor: uning hayotiga oid ko‘rgazmalar, qo‘lyozmalar va kitoblar nusxalari, eski tibbiy asboblar va shifobaxsh o‘simliklar, bog‘da esa haykal.
Bu katta majmua emas, kamtarona joy; Ibn Sinoga chin dildan qiziqadigan yoki qishloq hayotini yoqtiradigan sayyohlar uchun eng yaxshisi. Tashrifni G‘ijduvon kulolchilik ustaxonalari bilan oson birlashtirish mumkin, bu Buxorodan yarim kunlik yoqimli sayohatga aylanadi.
Maslahatlar:
- Muzeyda taxminan bir soat va yo‘lga ketadigan vaqtni hisobga oling.
- Ish vaqti har doim ham ishonchli emas; gid bilan boring yoki oldindan qo‘ng‘iroq qiling.
- Yozuvlar asosan o‘zbek va rus tillarida, shuning uchun gid tashrifni ancha mazmunli qiladi.
Buxoroning o‘zida eski shaharda Ibn Sino byustini topasiz, Ark qal’asi atrofi esa u o‘qigan Somoniylar saroyini eslatadi.
Xorazm va Qoraqalpog‘istondagi al-Xorazmiy hamda Beruniy
Ikkala olim ham Xorazm vohasidan chiqqan, shuning uchun ularning yodgorliklari O‘zbekistonning shimoli-g‘arbida, Xiva uchun boriladigan hududda joylashgan.
- Xiva: al-Xorazmiy haykali Ichan-Qal’aning g‘arbiy darvozasi (Ota Darvoza) yonida, sayyohlarning aksariyati eski shaharga kiradigan joyda turibdi. Bu sevimli suratga olish joyi.
- Urganch: Xivadan 30 km uzoqlikdagi viloyat markazida shahar markazida, viloyat hokimligi binosi qarshisida oq ustunlar ostida al-Xorazmiy haykali bor. Xorazmga uchib kelsangiz, Urganchdan o‘tasiz.
- Beruniy: Qoraqalpog‘istondagi qadimiy Kot o‘rnida qurilgan shahar Beruniy sharafiga nomlangan. U Xiva va Nukus orasidagi yo‘lda joylashgan, Xorazmning cho‘l qal’alari ham yaqin.
- Toshkent: Fanlar akademiyasining Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti dunyodagi eng yirik sharq qo‘lyozmalari to‘plamlaridan birini saqlaydi. Tashrifchilar uchun kirish cheklangan; tadqiqotchi bo‘lsangiz, oldindan bizdan so‘rang.
Marshrutingizda Xiva, Nukus va Savitskiy muzeyi bo‘lsa, ikkala alloma yurtidan o‘tasiz; Xiva va Xorazm cho‘l qal’alari haqidagi qo‘llanmalarimizga qarang.
O‘zbekistonning boshqa buyuk zakovatlari
Yuqoridagi to‘rtta alloma eng mashhur, ammo ro‘yxat uzun:
- Ahmad al-Farg‘oniy (Alfraganus), IX asr, Farg‘ona vodiysidan: darsligi o‘rta asr Yevropasida keng o‘qilgan astronom. Farg‘onada unga yodgorlik bor.
- Imom al-Buxoriy, IX asr, Buxorodan: sunniy islomdagi eng e’tiborli hadislar to‘plamini tuzgan. Samarqand yaqinidagi xotira majmuasi yirik ziyoratgohdir.
- Abu Iso at-Termiziy va Hakim at-Termiziy, Termizdan: hadis olimi va tasavvuf mutafakkiri, ikkalasi ham Surxondaryodagi maqbaralar bilan e’zozlanadi.
- Ali Qushchi, XV asr, Ulug‘bek shogirdi, Samarqand astronomiya maktabini Istanbulga olib borgan.
- Alisher Navoiy, XV asr, Temuriylar davrining Hirotda yashagan shoiri va davlat arbobi, chig‘atoy turkiy adabiyotining otasi va O‘zbekistonda milliy qahramon.
O‘zbekistondagi ziyorat sayohatlari haqidagi qo‘llanmamizda diniy allomalar va ularning maqbaralari yoritilgan.
O‘zbekiston bo‘ylab allomalar marshruti
Bu insonlar izidan mamlakat bo‘ylab klassik marshrut orqali yurishingiz mumkin:
- Toshkent: O‘zbekiston Davlat tarix muzeyi va zamonaviy Islom sivilizatsiyasi markazidan boshlang, bu yerda Oltin davr allomalari asosiy mavzulardan biri.
- Samarqand: Registondagi Ulug‘bek madrasasi, rasadxona va Go‘ri Amirdagi Ulug‘bek maqbarasi.
- Buxoro: yosh Ibn Sinoni ishga olgan sulola — Somoniylar maqbarasi va Afshonaga yarim kunlik sayohat.
- Xiva va Qoraqalpog‘iston: al-Xorazmiy haykali, Urganch va Beruniy shahri.
Ular orasida Afrosiyob tezyurar poyezdi yoki avtomobil yo‘li bilan, har qanday Buyuk Ipak yo‘li safaridagidek harakatlanasiz.
TourEast bilan allomalar O‘zbekistonini kashf eting
Samarqand, Buxoro va Xivadagi gidlarimiz bu hikoyalarni joyida jonlantiradi, biz esa fan va tarixga bag‘ishlangan xususiy tur tuza olamiz, jumladan Afshona, rasadxona va Xorazm yodgorliklari bilan. Afshona va rasadxona ba’zi kichik guruh marshrutlarimizga allaqachon kiritilgan.
