Hazrati Imom majmuasi, Toshkent: Xast-Imom va Usmon Mushafi

Hazrati Imom majmuasi Toshkentning diniy yuragidir: eski shahardagi keng toshyotqizilgan maydon, uni XVI asrdagi madrasa, o'rta asrlardagi ziyoratgoh, nodir qo'lyozmalar kutubxonasi va shaharning bosh juma masjidi o'rab turadi. Mahalliy aholi uni Xast-Imom yoki Hast Imom deb ataydi. Bu «Hazrati Imom», ya'ni «muqaddas imom» so'zining qisqargan shakli bo'lib, shu yerda dafn etilgan X asr olimi sharafiga shunday nomlangan.

2026-yilda bu hudud yangi diqqatga sazovor joyga ega bo'ldi. Maydon chetidagi ulkan gumbazli muzey — Islom sivilizatsiyasi markazi 2026-yil 17-martda ochildi, majmuaning eng mashhur xazinasi — Usmon Mushafi esa endi uning markaziy zalida turibdi. Agar eski qo'llanmalarda uni ko'rish uchun kichik Muyi Muborak kutubxonasiga borishingiz aytilgan bo'lsa, bu endi o'zgargan.

Ushbu qo'llanmada har bir bino, Usmon Mushafining tarixi, yangi markazda sizni nima kutayotgani, 2026-yil noyabr holatiga ko'ra chipta narxlari, odob qoidalari va Hazrati Imom majmuasiga qanday borish haqida so'z yuritamiz. Shaharning qolgan qismi haqida Toshkent bo'yicha sayohat qo'llanmamizdan o'qing.

Hazrati Imom (Xast-Imom) majmuasi nima?

Majmua besh asr davomida Toshkentning homiy avliyosi Abu Bakr Muhammad al-Kaffol ash-Shoshiy qabri atrofida shakllandi. Shosh Toshkentning qadimiy nomi bo'lgan, Kaffol Shoshiy esa shunchaki «toshkentlik Kaffol» degani.

Bugun ko'rgan manzarangiz eski va yangining uyg'unligi. Baroqxon madrasasi, Kaffol Shoshiy maqbarasi, Muyi Muborak madrasasi va Tillashayx masjidi XVI asrdan XX asr boshigacha bo'lgan tarixiy binolardir. Katta maydon, Hazrati Imom masjidi va tiklangan peshtoqlar esa 2007-yilda yakunlangan yirik qayta qurishga tegishli: o'shanda hudud tozalanib, milliy diniy markaz sifatida toshlar bilan qoplandi. O'zbekiston musulmonlari idorasi qarorgohi va 1971-yilda tashkil etilgan diniy bilim yurti — Imom al-Buxoriy nomidagi Islom instituti ham shu yerda joylashgan.

Maydonga kirish bepul va ochiq; u keng, ozoda va sokin. Bu yerdan piyoda 15 daqiqalik masofadagi gavjum Chorsu bozori ko'chalaridan butunlay farq qiladi.

Kaffol Shoshiy: shaxs va maqbara

Abu Bakr al-Kaffol ash-Shoshiy X asrda yashagan (an'anaga ko'ra 904–976-yillar) va o'z davrining yetakchi musulmon olimlaridan biri bo'lgan. U bilim izlab ko'p safar qilgan, shofe'iy mazhabi fiqhi, hadis va arab tili bo'yicha asarlar yozgan, shuningdek shoir sifatida ham tanilgan. Toshkent vohasida islom dinining yoyilishiga hissa qo'shgani uchun shahar uni o'zining ma'naviy homiysi deb biladi.

Uning laqabi al-Kaffol «qulfsoz» degan ma'noni anglatadi. Rivoyatga ko'ra, ilm yo'liga kirishdan oldin u g'oyat kichik va yengil qulf hamda kalit yasashi bilan mashhur hunarmand bo'lgan.

Qabri ustidagi maqbara Shayboniylar davrida, 1541–1542-yillarda me'mor G'ulom Husayn tomonidan qurilgan. U asosiy maydondan bir oz narida turadi: uchli kamarli baland peshtoq, oddiy koshinli bezak, baland to'rtburchak o'rnatilgan gumbaz va dafn xonasi atrofidagi bir necha xona, jumladan masjid va ziyoratchilar uchun hujralar. Atrofida keyingi davr olimlari va nufuzli kishilarning qabrlari bor.

Bu muzey emas, ibodat maskani. Ziyoratchilar Fotiha o'qish va duo qilish uchun keladi; sekin yuring, ovozingizni pasaytiring va namoz o'qiyotganlarni suratga olmang.

Baroqxon madrasasi

Maydonga qaragan uzun koshinli peshtoq Toshkentda saqlanib qolgan eng qadimiy madrasa — Baroqxon madrasasiga tegishli. U 1530-yillarda Toshkent shayboniy hukmdori Navro'z Ahmadxon, ya'ni Baroqxon uchun qurilgan va hukmron sulolaning avvalgi maqbaralarini o'z ichiga olgan.

Asosiy peshtoqqa e'tibor bering: ko'k va firuza koshin panellari hamda bitiklar bilan bezatilgan, ikki ko'k gumbaz oralig'idagi peshtoq. Uning orqasida ikki qavatli talabalar hujralari (hujralar) o'rab olgan hovli bor.

Madrasaning taqdiri voqealarga boy bo'lgan. U zilzilalardan zarar ko'rgan, sovet davrida yotoqxona, ko'zi ojizlar jamiyati va omborxona sifatida foydalanilgan. 1940-yillardan boshlab u SSSRda faoliyatiga ruxsat berilgan kam sonli rasmiy diniy muassasalardan biri — Markaziy Osiyo musulmonlari diniy boshqarmasining qarorgohi bo'lgan. Bugun uning hujralarida hunarmandchilik ustaxonalari va suzani, kulolchilik buyumlari, miniatyuralar, xattotlik va o'ymakor yog'och mahsulotlari sotiladigan kichik do'konlar joylashgan; bu Toshkentda sayr qilib ko'rish uchun eng yoqimli joylardan biridir. Ba'zi do'konlarda narxlar qat'iy, boshqalarida kelishiladi; nimalarga e'tibor berishni o'zbek hunarmandchiligi va suvenirlari bo'yicha qo'llanmamizdan bilib oling.

Muyi Muborak madrasasi va kutubxona

Tillashayx masjidi yonida Muyi Muborak madrasasi turadi. U 1856–1857-yillarda o'sha paytda Toshkentni boshqargan Qo'qon xonligining yirik amaldori Mirza Ahmad tomonidan qurilgan. Bu 13 hujra va masjidga ega kichik bino.

Uning nomi «muborak soch» degan ma'noni anglatadi. Madrasada Payg'ambar Muhammad sollallohu alayhi vasallamning bir tola sochi qutichada saqlanadi, deb ishoniladi, shuning uchun bino ayniqsa e'zozlanadi.

Bugun madrasa O'zbekiston musulmonlari idorasining kutubxonasi va muzeyi. Uning to'plami muftiy Eshon Boboxon to'plami asosida shakllangan bo'lib, ko'pincha taxminan 20 000 kitob, jumladan bir necha ming qo'lyozma va toshbosma, hamda o'nlab tillardagi Qur'on nusxalari va tarjimalari deb ta'riflanadi. 1989-yildan 2025-yil noyabrigacha Usmon Mushafi shu yerda, maxsus xonada shisha ortida saqlangan. Ko'chirilgandan so'ng uning o'rnida nusxasi, shuningdek ko'plab mamlakatlardan nodir Qur'onlar va qo'lyozmalar namoyish etiladi.

Ish vaqti va kirish tartibini Musulmonlar idorasi belgilaydi va ayniqsa juma namozi hamda diniy bayramlar atrofida o'zgarishi mumkin. Kichik to'lov yoki xayriya so'ralishi mumkin. Kiyimingiz odobli bo'lsin va sumkalaringizni so'ralgan joyda qoldiring.

Hazrati Imom masjidi va Tillashayx masjidi

Maydonning bir tomonini yopib turgan Hazrati Imom masjidi Toshkentning asosiy juma masjididir. 2007-yilda yakunlangan bu masjid an'anaviy uslubda qurilgan: balandligi taxminan 53 metr bo'lgan ikkita minora, firuza gumbaz va uzun ayvon, uning baland o'ymakor yog'och ustunlari hind sandal daraxtidan yasalgan, deyiladi. Ichki qismi zarhal va naqshinkor bezaklar hamda o'ymakor ganch bilan bezatilgan.

Bu faol masjid bo'lib, juma kuni peshin namozida va diniy bayramlarda g'oyat gavjum bo'ladi. Musulmon bo'lmagan mehmonlar odatda namoz vaqtidan tashqari hovli va ayvonni ko'rishi mumkin; namozxonaga kirishdan oldin ruxsat so'rang. Ayollar uchun alohida kirish va namoz o'qish joyi bor.

Kichikroq va qadimiyroq Tillashayx masjidi 1890–1902-yillarda qurilgan va yaqin atrofda joylashgan. Ko'p yillar u juma masjidi vazifasini o'tagan va hozir ham faoliyat yuritadi. Uning o'ymakor yog'och ustunlari va naqshli shifti go'zal, biroq asosiy masjidga qaraganda kamroq tashrif buyuriladi.

Usmon Mushafi: Toshkentdagi eng qadimiy Qur'on tarixi

Usmon Mushafi (Samarqand kufiy Qur'oni yoki Usmon mushafi nomlari bilan ham ataladi) dunyodagi eng qimmatli qadimiy Qur'onlardan biridir. Bu kufiy xatida, har sahifasi o'n ikki satrdan iborat ulkan pergament kodeks. Qo'lyozmaning taxminan uchdan bir qismi Toshkentda; alohida varaqlari Nyu-Yorkdan Dohagacha boshqa muzey va to'plamlarda saqlanadi.

An'anaga ko'ra, bu uchinchi xalifa Usmon ibn Affon davrida VII asrda ko'chirilgan nusxalardan biri, hatto u o'ldirilayotganda o'qigan nusxa bo'lib, sahifalarga uning qoni tomgan, deyiladi. Olimlar xati va radiokarbon tahlili asosida uni VIII asr oxiri — X asr atrofiga oid deb hisoblaydi. Qanday bo'lmasin, u saqlanib qolgan eng qadimiy Qur'onlardan biri, YuNESKO esa uni 1997-yilda «Dunyo xotirasi» reestriga kiritgan.

Uning yo'li g'oyat ajoyib. Asrlar davomida u Samarqandda Xo'ja Ahror madrasasida saqlangan. 1868-yilda, Rossiya istilosidan so'ng, Sankt-Peterburgdagi Imperator jamoat kutubxonasiga olib ketilgan. Inqilobdan keyin u musulmon vakillariga topshirilgan, Ufa orqali o'tib, 1923-yil 9-avgustda Toshkentga yetib kelgan. 1989-yilda Hazrati Imom majmuasiga o'tkazilgan va 2025-yil noyabrigacha Muyi Muborak kutubxonasida namoyish etilgan, so'ngra Islom sivilizatsiyasi markaziga ko'chirilgan.

Islom sivilizatsiyasi markazi (2026-yil 17-martda ochilgan)

Islom sivilizatsiyasi markazi Hazrati Imom maydoni yonida joylashgan. Uning poydevori 2018-yilda qo'yilgan va deyarli sakkiz yillik qurilishdan so'ng 2026-yil 17-martda ochildi. Bu ulkan bino: balandligi 60 metrdan oshiq markaziy gumbaz ostida 40 000 kvadrat metrdan ortiq ichki maydon, taxminan 10 gektarlik hududda.

Ichkarida ekspozitsiya hududning islomgacha bo'lgan davridan «Birinchi Uyg'onish» olimlari (al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Imom al-Buxoriy) va temuriylarning «Ikkinchi Uyg'onish» davri orqali bugungi kungacha bo'lgan tarixini yoritadi. 2000 dan ortiq eksponat, jumladan o'nlab nodir qo'lyozmalar, shuningdek kutubxona, anjumanlar zali va bolalar muzeyi bor. O'zbekistonning buyuk olimlari haqidagi maqolamiz yaxshi foydali ma'lumot beradi.

Markaziy joy — taxminan 1200 kvadrat metrli Muqaddas Qur'on zali bo'lib, Usmon Mushafi u yerda ulkan billur qandil ostida namoyish etiladi. Qo'lyozmaga yaqin kelib bo'lmaydi va uni bevosita suratga olish taqiqlangan; blits hamma joyda man etiladi.

Amaliy ma'lumotlar:

• Xorijiy mehmonlar uchun chiptalar, 2026-yil mart oyida e'lon qilinganidek: kattalar uchun 25 AQSh dollari, bolalar uchun 20 AQSh dollari, qo'shimcha xizmatlar uchun yana 10 AQSh dollari; uch soatlik individual xizmatni o'z ichiga olgan premium paket 150 AQSh dollari turadi. Yetti yoshgacha bolalar bepul kiradi, kutubxona hamma uchun bepul. Xorijiy chipta ingliz yoki rus tilidagi audiogidni o'z ichiga oladi.
• Ish vaqti: har kuni; e'lon qilingan soatlar manbalarga qarab o'zgargan (ochilishi 09:00 yoki 10:00, yopilishi 18:00 dan 22:00 gacha), chiptalar vaqt bo'yicha seanslarga sotilishi mumkin. Borishdan oldin rasmiy sayt iccu.uz ni tekshiring.
• Kerakli vaqt: kamida ikki soat, muzeylarni yoqtirsangiz uch soat.
• Kiyim: odobli kiyim, yelka va tizza yopiq bo'lsin.

Hazrati Imom majmuasiga kirish narxi, ish vaqti va odob qoidalari

• Maydon va masjidlar: kirish bepul. Maydon kun bo'yi ochiq; masjidlar namoz paytida tashrifchilar uchun yopiladi.
• Baroqxon madrasasi: bepul; do'konlar odatdagi kunduzgi vaqtda, taxminan 09:00 dan 18:00 gacha ishlaydi.
• Kaffol Shoshiy maqbarasi: bepul; xayriya qabul qilinadi.
• Muyi Muborak kutubxonasi: ish vaqtini Musulmonlar idorasi belgilaydi; kichik to'lov yoki xayriya so'ralishi mumkin.
• Islom sivilizatsiyasi markazi: alohida chipta, yuqoriga qarang.

Hamma uchun kiyim qoidasi: yelka va tizza yopiq bo'lsin; ayollar masjid va ziyoratgohlarga kirish uchun ro'molni olib kelsin; gilamlarga poyabzalsiz chiqiladi. Shortik, yengsiz kiyim va shaffof matolardan saqlaning. O'zbekistonda nima kiyish kerakligini sayohat uchun narsalar ro'yxatimizdan bilib oling.

Vaqt: juma kuni peshin namozi asosiy masjid va maydonni to'ldiradi; juma kunlari soat 14:00 dan keyin keling yoki boshqa kunni tanlang. Ramazon oyida bu hudud iftor atrofida kechqurunlari jonlanadi. Binolarni suratga olish mumkin; odamlarni suratga olishdan oldin ruxsat so'rang va namoz o'qiyotganlarni hech qachon suratga olmang.

Hazrati Imom majmuasiga qanday borish mumkin

Majmua eski shaharda (Olmazor tumani), Chorsu bozorining shimolida joylashgan.

• Metro: eng qulay bekat — Chilonzor (qizil) liniyasidagi Chorsu. U yerdan eski mahalla ko'chalari orqali, Ko'kaldosh madrasasi yonidan shimolga qarab taxminan 15–20 daqiqa piyoda yuring yoki qisqa taksi yo'lini tanlang. Chiptalar va liniyalar haqida Toshkent metrosi bo'yicha qo'llanmamizda yozilgan.
• Taksi: Yandex Go eng oddiy yo'l; Amir Temur maydoni atrofidagi shahar markazidan yo'l tirbandlikka qarab 15–25 daqiqa oladi va 2026-yilda odatda 20 000–40 000 so'm turadi.
• Chorsudan piyoda: turar-joy ko'chalari bo'ylab sayr ertalab yoqimli va sayyohlarning ko'pchiligi ko'rmaydigan Toshkent qirrasini ochib beradi.

Yaxshi yarim kunlik yo'nalish: ertalab erta Chorsu bozori, Ko'kaldosh madrasasi, so'ngra Hazrati Imomgacha piyoda sayr, Baroqxon do'konlari va Kaffol Shoshiy maqbarasi, yaqin atrofda tushlik va tushdan keyin Islom sivilizatsiyasi markazi.

Hazrati Imom majmuasiga tashrif arziydimi?

Ha. Bu Toshkentdagi eng muhim diniy maskan va shaharning tarixiy binolari eng go'zal majmuasi, yangi Islom sivilizatsiyasi markazi bilan esa u to'liq yarim kunlik yoki bir kunlik sayohatga aylandi. Toshkentda bor-yo'g'i bir kuningiz bo'lsa ham, uni dasturga kiritgan bo'lardik.

Bu musulmon sayyohlar uchun ham muhim manzil. Maydon O'zbekistondagi ko'plab ziyorat marshrutlarining boshlanish nuqtasi bo'lib, ular Samarqand yaqinidagi Imom al-Buxoriy majmuasi va Buxorodagi Bahouddin Naqshband ziyoratgohiga davom etadi; ziyorat va O'zbekistonda halol sayohat bo'yicha qo'llanmalarimiz bu yo'nalishlarni batafsil yoritadi.

Maydon, madrasalar va maqbara uchun taxminan 1,5 soat, Islom sivilizatsiyasi markazi uchun yana ikki-uch soat ajrating.

TourEast bilan Hazrati Imomga tashrif

Hazrati Imom majmuasi Toshkent shahar turlarimizning bir qismi bo'lib, kunni namoz vaqtlari va Islom sivilizatsiyasi markaziga vaqtli tashrif atrofida rejalashtirishimiz mumkin. O'zbekistonning ma'naviy merosi bo'ylab uzoqroq safar uchun yakka tartibdagi yoki kichik guruh uchun marshrut tuzib beramiz, so'rov bo'yicha indonez, malay yoki arab tilidagi gidlar mavjud.