O‘zbekistondagi islom me’morchiligi: tasvirli lug‘at

O‘zbekistondagi islom me’morchiligi sayyohlarning aksariyati bu yerga kelishining asosiy sababidir: Samarqandning firuza gumbazlari, Buxoroning g‘ishtin minorasi, Xivaning koshinli devorlari. Biroq gid bilan sayr chog‘ida atamalar birin-ketin yog‘ila boshlaydi. Peshtoq, ayvon, xonaqoh, muqarnas, bannoi: bir soat ichida hammasini eshitasiz, ko‘pincha bitta gapning o‘zida.

Ushbu qo‘llanma bu so‘zlarni oddiy tilda, mantiqiy tartibda izohlaydi: avval bino turlari (madrasa, masjid, xonaqoh, maqbara, minora), keyin bino qismlari (peshtoq, ayvon, gumbaz, muqarnas), so‘ngra bezak va koshinkorlik usullari (girih, bannoi, mozaika, mayolika, kunduzkori zarhal, ganch va yog‘och o‘ymakorligi). Har bir atama uchun O‘zbekistonda eng yaxshi namunani qayerda ko‘rish mumkinligini ham aytamiz, shunda Registon maydonida yoki Ichan-Qal’ada uni o‘zingiz payqab olasiz.

Qisqa xronologiya foydali bo‘ladi. Eng qadimgi saqlanib qolgan yodgorliklar Somoniylar davriga (IX–X asrlar) va Qoraxoniylarga (XI–XII asrlar) tegishli. XIII asrdagi mo‘g‘ul vayronagarchiligidan so‘ng buyuk qurilish davri Amir Temur va uning avlodlari temuriylar davrida, XIV asr oxiri va XV asrda boshlandi. Shayboniylar hamda Buxoro va Xiva xonliklari bu an’anani XIX asrgacha davom ettirdi.

Madrasa: islom oliy o‘quv yurti

Madrasa — diniy va dunyoviy ilm beradigan oliy o‘quv yurti. Talabalar shu yerda yashab, Qur’on, huquq, grammatika, oltin davrida esa matematika va astronomiyani o‘rganishgan.

Markaziy Osiyo madrasasi aniq reja asosida qurilgan. Monumental portal orqali kvadrat yoki to‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi hovliga kirasiz. Hovli atrofida bir yoki ikki qavatli kichik xonalar — hujralar joylashgan, har birida bir-ikki talaba yashagan. Har tomonning o‘rtasida odatda gumbazsimon katta zal (ayvon), burchaklarda esa gumbazli xonalar bor: ma’ruzalar uchun darsxona va kichik masjid. Tashqi devorlarni ko‘pincha burchak minoralari (guldasta) yakunlaydi.

Qayerda ko‘rish mumkin:

• Ulug‘bek madrasasi, Samarqand (1417–1420): Registon maydonidagi uch madrasaning eng qadimgisi, astronom hukmdor Ulug‘bek qurdirgan, bu yerda matematika va astronomiya o‘qitilgan.
• Mir Arab madrasasi, Buxoro (XVI asr): Kalon masjidi qarshisida, hozir ham faoliyat ko‘rsatayotgan diniy maktab, shuning uchun mehmonlar odatda faqat kirish zalini ko‘radi.
• Ulug‘bek madrasasi, Buxoro (1417): kichikroq va qadimiyroq ko‘rinadi, olomonsiz rejani ko‘rish uchun yaxshi joy.
• Muhammad Aminxon madrasasi, Xiva (XIX asr): Xivadagi eng katta madrasa, hozir qisman mehmonxona.

Bugungi kunda ko‘plab madrasalarda eski talaba hujralarida hunarmandchilik ustaxonalari joylashgan, shuning uchun hujralarni amalda ko‘rasiz.

Masjid turlari: juma masjidi va mahalla masjidi

O‘zbekistonda masjidning ikki asosiy turi bor. Juma (jome) masjidi — butun shahar juma namoziga yig‘iladigan katta jamoat masjidi. Mahalla (guzar) masjidi esa bitta mahallaning kundalik namozlariga xizmat qilgan, ancha kichik bo‘lib, ko‘pincha yog‘och ayvonli bo‘ladi.

Qayerda ko‘rish mumkin:

• Kalon masjidi, Buxoro: to‘rt ayvon bilan o‘ralgan hovli va gumbazli namozxonaga ega ulkan juma masjidi, Kalon minorasi yonida.
• Bibixonim masjidi, Samarqand: Temurning ulkan juma masjidi, XV asr boshida qurib bitkazilgan va katta ta’mirdan o‘tgan.
• Juma masjidi, Xiva: butunlay boshqacha g‘oya — 212 ta o‘yma yog‘och ustunga tayangan bitta tekis tomli zal; ba’zi ustunlar hozirgi bino 1788-yilda qayta qurilganidan bir necha asr oldin yasalgan.
• Bolo Hovuz masjidi, Buxoro: XVIII asr boshidagi mahalla va saroy masjidi, baland yog‘och ayvoni bilan mashhur.

Faoliyat ko‘rsatayotgan masjidga borganda kamtarona kiyining (yelka va tizza yopiq, ayollar ro‘mol o‘rasin) va namoz vaqtlaridan, ayniqsa juma kuni peshindan saqlaning.

Xonaqoh: sufiylar maskani

Xonaqoh (xonaqo) — sufiy darveshlar va ziyoratchilar uchun yotoqxona, ya’ni islomning ming yillardan beri Markaziy Osiyoda kuchli bo‘lgan tasavvuf tomoni. Xonaqohning yadrosi namoz va zikr uchun ishlatiladigan katta gumbazli zal; zikr — takroriy iboralar orqali, ba’zan musiqa yoki harakat bilan Allohni yodga olish. Uning atrofida darveshlar va sayyohlar turgan hujralar bor.

Tashqaridan xonaqoh madrasadagi kabi hovlili bino emas, balki kuchli markaziy gumbaz va katta portalli ixcham, kubsimon bino bo‘lib ko‘rinadi.

Qayerda ko‘rish mumkin:

• Nodir Devonbegi xonaqohi, Buxoro (XVII asr boshi): Labi Hovuz havzasi bo‘yida, shu nomdagi madrasa qarshisida.
• Buxoro yaqinidagi Bahouddin Naqshband majmuasi: Naqshbandiya tariqati asoschisining maqbarasi, xonaqoh binolari va hovlilari bilan, mamlakatdagi eng ko‘p ziyorat qilinadigan joylardan biri.
• Faizobod xonaqohi, Buxoro (XVI asr oxiri): eski shahardagi sokinroq namuna.

O‘zbekistondagi ziyorat haqidagi qo‘llanmamizda sufiy maqbaralari va ziyorat odobi yoritilgan.

Maqbara: g‘isht kubdan ko‘k gumbazgacha

Maqbara (arabchada maqbara, mahalliy tilda gur yoki gumbaz) — hukmdor, avliyo yoki olim qabri ustiga qurilgan gumbazli qabrxona. O‘zbekistonda islom olamidagi eng nafis maqbaralardan ba’zilari bor va ular uslubning butun evolyutsiyasini ko‘rsatadi.

• Somoniylar maqbarasi, Buxoro (X asr boshi): Markaziy Osiyodagi eng qadimgi yirik islom yodgorligi, gumbazli kub, butunlay pishgan g‘ishtdan savat to‘qimasi naqshida terilgan. Umuman koshin yo‘q, shunga qaramay g‘isht ustidagi yorug‘lik o‘yini favqulodda.
• Shohizinda, Samarqand (XI–XV asrlar): tepalikka ko‘tarilgan maqbaralar ko‘chasi, temuriylar bilgan barcha koshin usullarining ochiq osmon ostidagi muzeyi.
• Go‘ri Amir, Samarqand (XV asr boshi): Amir Temur va uning avlodlari maqbarasi, baland barabanga o‘rnatilgan qovurg‘ali firuza gumbaz va zarhal ichki bezak bilan.
• Pahlavon Mahmud maqbarasi, Xiva: Xivaning homiy avliyosi maqbarasi, ichida nafis XIX asr mayolikasi bor.

Katta temuriylar maqbaralarida qo‘sh gumbaz qo‘llangan: qabrxona ustida past ichki gumbaz va barabanga o‘rnatilgan, uzoqdan ko‘rinadigan baland tashqi gumbaz. Buni tushunish uchun eng yaxshi joy — Go‘ri Amir.

Minora: g‘isht va koshin minoralar

Minora — bir paytlar azon aytiladigan minora. Markaziy Osiyoda minoralar mo‘ljal va qorovul minorasi vazifasini ham bajargan; ular odatda aylana va yuqoriga qarab ingichkalashadi, g‘ishtdan qurilib, bezak kamarlari bilan o‘ralgan.

• Kalon minorasi, Buxoro (1127): buyuk Qoraxoniylar minorasi, balandligi taxminan 46 metr, asosining diametri 9 metr atrofida, naqshli g‘isht kamarlari va ko‘k sirli yozuvdan iborat bitta kamar bilan bezatilgan. Rivoyatga ko‘ra, Chingizxon shaharni yoqqanda uni omon qoldirgan.
• Islom Xo‘ja minorasi, Xiva (XX asr boshi): Xivadagi eng baland, firuza va oq koshin kamarlari bilan yo‘l-yo‘l qilingan.
• Kalta Minor, Xiva (XIX asr): butunlay sirli koshin bilan qoplangan past, keng, tugallanmagan minora; ish to‘xtamaganida islom olamidagi eng balandi bo‘lishi kerak edi.
• Registon maydonidagi minoralar, Samarqand: madrasalar burchaklaridagi ingichka minoralar, ba’zilari sezilarli darajada egilgan.

Buxorodagi Chor Minor to‘rtta minora to‘plamiga o‘xshaydi, aslida esa XIX asr boshida qurilgan, yo‘qolib ketgan madrasaning darvoza binosidir.

Peshtoq, ayvon va muqarnas: bino qismlari

Bu ikki so‘z boshqalardan ko‘ra ko‘proq eshitiladi.

Peshtoq — monumental portal: tom chizig‘idan yuqoriga ko‘tarilgan baland to‘g‘ri to‘rtburchak ramka, o‘rtasida chuqur uchli archa. U obro‘-e’tibor peshonasi bo‘lib, butun binoning eng boy bezagi bilan qoplangan va ko‘pincha minoralar yoki ingichka minorachalar bilan yonma-yon turadi. Registon maydonida uchala madrasa ulkan peshtoqlari bilan bir-biriga qaragan; Sherdor madrasasi portali — odam yuzli quyosh ostida kiyiklarni quvlayotgan yo‘lbarslar bilan — eng ko‘p suratga olinadigani.

Mintaqada qurishga uringan eng katta peshtoq Shahrisabzdagi Temurning Oqsaroy saroyi edi. Kirish qismining faqat sinib qolgan qoldiqlari saqlangan, ular hali ham ulkan.

Ayvon (ivan) ikki ma’noga ega. Fors me’morchiligida bu uch tomoni devorli, to‘rtinchi tomoni ochiq, odatda hovliga qaragan gumbazsimon zal; klassik masjid yoki madrasada to‘rttasi bor, har tomonda bittadan (to‘rt ayvonli reja, Kalon masjidi hovlisida eng yaxshi ko‘rinadi). Kundalik o‘zbek tilida esa ayvon — o‘yma ustunli yog‘och tomoshaxona yoki veranda, yozgi namoz uchun yoki uydagi soyali terrasa sifatida ishlatiladi.

Yog‘och ayvonni qayerda ko‘rish mumkin: Buxorodagi Bolo Hovuz masjidida, Xivadagi Ko‘hna Ark yozgi masjidida va deyarli har qanday an’anaviy hovlili uyda.

Islom me’morchiligining asosiy texnik muammosi — kvadrat xona ustiga aylana gumbazni qanday o‘rnatish. Javob — o‘tish zonasi, eng go‘zal yechim esa muqarnasdir.

Muqarnas — qavatlar bo‘ylab joylashgan ko‘plab mayda toqchalardan iborat, har biri pastdagisidan sal oldinga chiqqan uch o‘lchamli asalari uyasi yoki stalaktit shaklidagi gumbaz. U o‘tkir burchakni egri sirtga aylantiradi va yorug‘likni minglab qirralarda tutadi. Muqarnas g‘ishtdan qurilishi, ganchda o‘yilishi yoki koshin bilan qoplanishi mumkin.

Qayerda ko‘rish mumkin:

• Go‘ri Amir va Shohizindadagi bir nechta maqbara portallari, bu yerda peshtoq ichidagi yarim gumbazlar koshinli muqarnas bilan to‘ldirilgan.
• Registon maydonidagi Ulug‘bek madrasasi portali.
• Ko‘plab masjid va maqbaralar ichki qismi, bu yerda ganch muqarnaslar gumbaz ostidagi burchaklarni to‘ldiradi.

Har qanday katta temuriylar portali ostiga kirganda tepaga qarang: muqarnas odatda aynan boshingiz ustida bo‘ladi.

Girih va boshqa naqshlar

Girih (forscha «tugun») — hamma yerda ko‘rinadigan geometrik to‘r: devor bo‘ylab takrorlanadigan, odatda 8, 10 yoki 12 uchli yulduz va ko‘pburchaklar hosil qiluvchi o‘zaro to‘qilgan chiziqlar. Ustalar bu naqshlarni standart shakllar to‘plamidan yasashgan, ularning orqasidagi matematika esa zamonaviy olimlarni qiziqtirgudek murakkab.

Devorlarni uch oila naqsh bezaydi:

• Girih: geometrik yulduz naqshlari, ko‘pincha portal va gumbazlarda. Samarqanddagi Ulug‘bek madrasasi peshtoqida mashhur yulduz motivlari maydoni bor.
• Islimiy: oqib turuvchi o‘simliksimon o‘ramlar, tok, barg va gullar, koshin panellarda ko‘pincha oq va ko‘k rangda.
• Xattotlik: Qur’on oyatlari va bag‘ishlov yozuvlari, g‘isht devorlarga to‘qilgan burchakli kvadrat kufiydan tortib, portal va barabanlar atrofidagi oqib turuvchi suls xattigacha.

O‘zbek tilida bezakning umumiy atamasi — naqsh, gidlar uchalasi uchun ham shu so‘zni ishlatadi.

Koshinkorlik usullari: bannoi, o‘yma koshin va mozaika

Samarqandning ko‘k rangi bitta usul emas, bir nechtasidir, farqini payqash esa har qanday ziyoratni boyitadi.

• G‘isht naqshlari: eng qadimgi bezak, sirlanmagan pishgan g‘ishtni naqsh qilib terish. Buxorodagi Somoniylar maqbarasi va Kalon minorasi — durdonalar.
• Bannoi («quruvchi usuli»): oddiy g‘ishtlar orasiga, odatda firuza, to‘q ko‘k va oq sirli g‘ishtlarni terib, katta geometrik naqshlar va kvadrat kufiy yozuvlar hosil qilish. U nisbatan arzon bo‘lib, katta sirtlarni tez qoplagan. Uni Registon va Bibixonimning yon devorlari va minoralarida qidiring.
• O‘yma sirli terrakota: relyef shaklida o‘yilib, so‘ng sirlangan terrakota panellar, chuqur, haykalsimon bezak beradi. Eng nafis namunalar Shohizindadagi XIV asr maqbaralarida.
• Kesma koshin mozaikasi: bir rangli katta plitkalar pishiriladi, so‘ng mayda bo‘laklarga kesilib, rangлар bir-biriga oqib o‘tmasligi uchun jumboq kabi birlashtirilib, murakkab naqshlar hosil qilinadi. Temuriylar buni mukammallashtirgan; Shohizindadagi Tuman Oqo maqbarasi (1405) va Ulug‘bek madrasasi uni eng yaxshi ko‘rsatadi.
• Cuerda seca va bo‘yalgan koshin: bir plitkaga bir necha rang bo‘yaladi, ularni o‘choqda bir-biridan ajratib turuvchi yog‘li chiziqlar bilan. Mozaikadan tezroq, XVI–XVII asrlardan keng tarqalgan, masalan Sherdor madrasasida.

Shohizinda ularni solishtirish uchun eng yaxshi yagona joy, chunki turli o‘n yilliklarga oid maqbaralar yonma-yon turadi.

Mayolika, zarhal, ganch va o‘yma yog‘och

Mayolika — O‘zbekistondagi gidlar sirlangan, qo‘lda bo‘yalgan sopol koshinlarga, ayniqsa XIX asr Xivasining kobalt-ko‘k va oq koshinlariga shunday deydi. Naqsh koshinga chiziladi va sir ostida muhrlanadi, shuning uchun cho‘l quyoshiga bardosh beradi. Har bir koshin kattaroq takrorlanuvchi kompozitsiyaning bir qismi, Xivada ustaxonalar to‘q ko‘k, oq va firuza ranglardan iborat, nozik o‘simliksimon o‘ramlarli o‘ziga xos ranglar gammasini yaratgan.

Qayerda ko‘rish mumkin: Ichan-Qal’adagi Tosh Hovli saroyi, bu yerda haram hovlisi mayolika panellari bilan qoplangan; Kalta Minor; va Pahlavon Mahmud maqbarasi ichki qismi.

Yana uch hunar manzarani to‘ldiradi:

• Kundal (zarhal): oltin bilan bo‘yalgan bo‘rtma, eng hashamatli ichki bezaklarda ishlatiladi. Registon maydonidagi Tillakori madrasasi namozxonasi (XVII asr o‘rtalari) va Go‘ri Amir qabrxonasi u bilan yaltirab turadi.
• Ganch: o‘yilgan va ba’zan bo‘yalgan gips suvoq, ichki devorlar, toqchalar va deraza panjaralari uchun ishlatiladi. Buxoro yaqinidagi Sitorai Mohi Xosa yozgi saroyida kechki davrning ajoyib namunalari bor.
• O‘yma yog‘och: chuqur relyefli naqshlar o‘yilgan ustunlar, eshiklar va shiftlar. Xiva bu an’ananing markazi: Juma masjidining ustunlar o‘rmonidan tortib Ichan-Qal’aning har bir ko‘chasidagi o‘yma eshiklargacha.

Bu hunarlarning ko‘pi hozir ham tirik. Buxoro, Xiva va Samarqandda yog‘och o‘ymakorlari, ganch ustalari va koshin bo‘yovchilarini ish ustida kuzatishingiz mumkin; o‘zbek hunarmandchiligi va esdalik sovg‘alari haqidagi qo‘llanmamizga qarang.

O‘zbekistondagi eng yaxshi islom me’morchiligini qayerda ko‘rish mumkin

Vaqtingiz cheklangan bo‘lsa, eng ko‘p narsani ko‘rsatadigan joylar mana bular:

• Samarqand: Registon maydoni (madrasalar, peshtoq, girih, bannoi), Shohizinda (barcha koshin usullari), Go‘ri Amir (qo‘sh gumbaz, muqarnas, zarhal), Bibixonim (temuriylar miqyosi).
• Buxoro: Somoniylar maqbarasi (g‘isht), Kalon minorasi va masjidi bilan Poi Kalon majmuasi (to‘rt ayvonli reja), xonaqohi bilan Labi Hovuz, Bolo Hovuz (yog‘och ayvon), Chor Minor.
• Xiva: butun Ichan-Qal’a, Juma masjidi (yog‘och ustunlar), Tosh Hovli (mayolika), Kalta Minor va Islom Xo‘ja minorasi.
• Shahrisabz: Oqsaroy portali xarobalari va Dorut Tilovat majmuasi, Samarqanddan bir kunlik sayohat.

Tong yorug‘ligi Registon fasadlari va Shohizinda uchun eng yaxshi; kech tushdan keyingi yorug‘lik Buxoro g‘ishtini va Xiva devorlarini iliq tusga kiritadi.

TourEast gidi bilan ko‘rish

Samarqand, Buxoro va Xivadagi gidlarimiz bularning barchasini joyida tushuntirib bera oladi, alohida qiziqishi bor sayyohlar uchun esa asosiy yodgorliklarda uzoqroq ziyoratlar, hunarmandchilik ustaxonalari va tongning sokin vaqtlari bilan me’morchilikka yo‘naltirilgan shaxsiy sayohat rejalashtirishimiz mumkin.