Ark qal'asi va Poyi Kalon, Buxoro: tarixi, chiptalar, maslahatlar

Buxoroda 140 dan ortiq muhofaza etiladigan yodgorlik bor, biroq shaharni ikki joy ifodalaydi: amirlar asrlar davomida hukmronlik qilgan ulkan qal'a — Ark hamda Kalon minorasi 1127-yildan beri shaharni kuzatib turgan Poyi Kalon majmuasi.

Ular eski shaharning g'arbiy chekkasida bir-biridan bir necha daqiqalik piyoda yo'lda joylashgan va birgalikda Buxoro hikoyasini aytib beradi: hokimiyat va e'tiqod, istilo va omon qolish. Tarixiy markaz 1993-yildan beri YuNESKOning Butunjahon merosi ro'yxatida turadi, aksar sayyohlar sayohatni aynan shu burchakdan boshlaydi.

Ushbu qo'llanmada nimani ko'rayotganingiz, qaysi joylarga kirishga arziydi, 2026-yil uchun amaliy ma'lumotlar hamda bu hudud Labi Hovuz va savdo gumbazlari bilan qanday bog'lanishi haqida so'z yuritamiz.

Ark: Buxoro qal'asi

Ark Buxoroning ochiq Registon maydonidan xom g'ishtdan yasalgan kemadek ko'tarilib turadi. Balandligi 20 metrgacha yetadigan qiya devorlari asrlar davomida qayta qurilib, balandlashib borgan sun'iy tepalikdagi taxminan to'rt gektar maydonni o'rab oladi.

Bu yerda qal'a ming yildan ortiq vaqtdan beri turibdi: arxeologlar eng qadimgi qatlamlarni milodning dastlabki asrlariga oid deb hisoblaydi, rivoyatlarda esa uning asoschisi qahramon Siyovush deb ataladi. U IX–X asrlardagi somoniylardan tortib XVIII–XX asrlardagi manғit amirlarigacha ketma-ket sulolalarning qarorgohi bo'lgan. Devorlar ichida alohida kichik shahar bor edi: saroylar, masjid, xazina, tangalar zarbxonasi, otxonalar, idoralar, haram va zindonlar.

Arkning eng qora sahifasi yaxshi ma'lum. 1842-yilda amir Nasrulloh buyrug'i bilan qal'a darvozasi oldidagi maydonda ikki ingliz zobiti — polkovnik Charlz Stoddart va kapitan Artur Konolli qatl etilgan; bu Britaniya va Rossiya imperiyalari o'rtasidagi «Katta o'yin»ning bir lavhasi edi. Arkning uzoq hukmronligi 1920-yilda, Qizil Armiya Buxoroni egallab, qal'aning katta qismi o'qqa tutilib, yong'inda vayron bo'lganida yakun topdi. Bugun ichki qismining faqat bir bo'lagi saqlanib qolgan, qolgani ochiq, xarobaga aylangan tekislikdir.

Ark ichida nimalarni ko'rish kerak

Siz ikki minora qanotlagan salobatli g'arbiy darvoza orqali kirib, uzun usti yopiq nishablik bo'ylab qal'aga ko'tarilasiz. Ichkarida saqlanib qolgan binolar muzey majmuasi sifatida joylashtirilgan.

• Juma masjidi (XVIII asr boshi): qal'a masjidi, o'ymakor va naqshinkor yog'och ustunlar ko'tarib turgan baland ayvon bilan. Kassetali shiftga e'tibor bering.
• Qo'rinishxona (qabul va toj kiydirish hovlisi): amirlar elchilarni qabul qilgan va taxtga o'tirgan ochiq hovli. Taxt hovlining narigi chetida, soyabon ostidagi marmar supada turgan.
• Muzey zallari: Buxoro tarixi qadimgi zamonlardan XX asrgacha — qo'lyozmalar, tangalar, qurol-yarog', kiyim-kechak va oxirgi amir saroyining fotosuratlari.
• Devorlardan manzara: yuqori teraslardan Registon maydoni orqali Bolo Hovuz masjidiga va tom-tomlar uzra Kalon minorasi tomon boqasiz.

Bir soatdan bir yarim soatgacha vaqt ajrating. Arkning ro'parasidagi Bolo Hovuz masjidi (1712), hovuzda aks etgan nafis yog'och ustunlari bilan, tashqaridan bepul ko'riladi va kechki payt ayniqsa chiroyli suratga tushadi. Amirning sobiq qamoqxonasi — Zindon Arkning orqasida, yaqin masofada.

Kalon minorasi

Kalon minorasi (Minorai Kalon, «buyuk minora») 1127-yilda qoraxoniylar hukmdori Arslonxon tomonidan qurilgan. Balandligi taxminan 46 metr, asosi taxminan to'qqiz metrdan yuqoriga ingichkalashib boradi; asrlar davomida u Markaziy Osiyodagi eng baland inshoot bo'lgan — azon chaqiriq joyi, kuzatuv minorasi va cho'l kechib o'tgan karvonlar uchun mo'ljal.

Uning g'ishtinkorligi asl durdonadir. Tanasini turli naqshli o'n to'rt belbog' o'rab turadi; ular pishgan g'ishtlarni turlicha burchakda terish orqali hosil qilingan, tepaga yaqin esa bitta ko'k sirlangan koshin belbog' bor. Quyosh siljigan sari naqshlar paydo bo'lib, so'nadi. Fonus ostida o'n oltita ravoqli arkada o'yma muqarnasli karnizni ko'tarib turadi.

Minora haqida ikki hikoya yuradi. Chingizxon 1220-yilda Buxoroni egallaganda minoraga shu qadar mahliyo bo'lganki, shaharning katta qismi vayron etilganda uni saqlab qolishni buyurgan, deyishadi. Keyinchalik u battarroq nom — «O'lim minorasi»ni oldi: jinoyatchilarni tepadan uloqtirib qatl etish odati tufayli; rivoyatlarga ko'ra, bu odat XIX asr oxiri yoki XX asr boshigacha davom etgan.

Minoraga odatda chiqib bo'lmaydi. Uni masjid va madrasa orasidagi maydondan, masjid hovlisidan va quyosh botishida yaqin atrofdagi tom ustidagi kafelardan eng yaxshi ko'rish mumkin.

Kalon masjidi va Mir Arab madrasasi

Minora ko'prik orqali Buxoroning buyuk juma masjidi — Kalon masjidi bilan tutashgan. Hozirgi bino 1514-yilda avvalgi masjidlar o'rnida qurib bitkazilgan, uning Markaziy Osiyodagi eng katta hovlilaridan biri bo'lgan hovlisi 10 000 ga yaqin namozxonga mo'ljallangan. Hovlini 280 dan ortiq kichik gumbazni ko'tarib turgan ravoqli galereyalar o'rab turadi, g'arb tomonda esa koshinli peshtoq firuza rangli ulkan gumbaz ostidagi namozxonaga olib boradi. Hovli o'rtasida kichik sakkiz qirrali shiyyon va yolg'iz tut daraxti turibdi. Masjid yana faol, juma namozi o'qiladi, shuning uchun musulmon bo'lmagan mehmonlar namoz vaqtidan tashqari kirishlari mumkin.

Maydonning narigi tomonida masjidga ro'para Mir Arab madrasasi joylashgan; u 1535–1536-yillarda shayboniylar hukmdori Ubaydullaxon davrida qurilgan va uning ma'naviy ustozi, Mir Arab nomi bilan mashhur shayx Abdulla Yamaniy nomini olgan. Egizak firuza gumbazlari va koshinli peshtoqi Poyi Kalonning mashhur manzarasining ikkinchi tomonini to'ldiradi. Madrasa — faoliyat yuritayotgan diniy maktab bo'lib, sovet davrining katta qismida ochiq qolgan nodir maktablardan biri edi. Sayyohlar odatda faqat peshtoqqacha kirib, hovliga qarab o'tishlari mumkin; Ubaydullaxon va Mir Arab maqbaralari ichkaridagi xonada joylashgan.

Masjid va madrasaning maydon bo'ylab bir-biriga ro'para turishi «kosh», ya'ni «juft» deb ataladi va Markaziy Osiyo shaharsozligining o'ziga xos xususiyatidir. Maydon o'rtasida, ikki peshtoq oralig'ida, minora yoningizda turib qarang: bu islom olamidagi eng go'zal shahar maydonlaridan biridir.

Chiptalar va ish vaqti (2026-yil noyabr holatiga)

Bu obidalar uchun yagona umumiy chipta yo'q; har bir kirish joyida alohida to'lanadi. Xorijiy mehmonlar uchun so'nggi ma'lumotlar:

• Ark qal'asi: taxminan 50 000–60 000 so'm (taxminan 4–5 AQSh dollari), eng ko'p 60 000 so'm deb aytiladi. Taxminan 9:00 dan 18:00 gacha ochiq, yozda ba'zan kechroqqacha.
• Kalon masjidi: kichik to'lov, yaqinda 15 000–25 000 so'm deb xabar qilingan.
• Kalon minorasi: tashqaridan ko'riladi; odatda chiqish uchun ochiq emas.
• Mir Arab madrasasi: peshtoqqa odatda bepul kiriladi; hovli talabalar uchun ajratilgan.
• Bolo Hovuz masjidi va Poyi Kalon maydoni: bepul.

Ba'zi muzeylar fotoapparat uchun alohida to'lov oladi, shuning uchun kassada so'rang. So'mda naqd pul olib yuring. So'nggi yillarda O'zbekistonda narxlar oshdi, shuning uchun chipta kassasida yoki gidingizdan aniqlab oling.

Tashrif uchun eng yaxshi vaqt va suratga olish maslahatlari

• Ark: ertalab tashrif buyuring, havo salqinroq va yorug'lik bosh darvozaga tushadi.
• Poyi Kalon: tushdan keyin va quyosh botishida, g'isht tillarang tusga kirib, gumbazlar yarqirab turganda. Qorong'i tushgach butun majmua yoritiladi, maydon jonli, ammo osoyishta bo'ladi.
• Maydon atrofidagi kafelarning tom teraslaridan minora va ikkala gumbazning baland nuqtadan ko'rinishi ochiladi; ichimlik buyurtma qilib, yorug'likdan bahra oling.

Masjid va madrasaga yelka va tizzalar yopiq, kamtarona kiyimda boring hamda juma kuni peshin namozi vaqtida kelmang. Bahor va kuz eng qulay fasllar; iyul va avgustda Buxoroda harorat 40°C dan oshishi mumkin, shuning uchun sayrni erta tong va kechqurunga rejalashtiring.

Yo'l topish: Labi Hovuz va savdo gumbazlari

Eski Buxoro ixcham va deyarli butunlay piyoda yurish mumkin, sharqdan g'arbga cho'zilgan oddiy o'q bo'ylab joylashgan.

• Labi Hovuz: shaharning sevimli maydoni, 1620-yilga oid hovuz atrofida qurilgan, qadimiy tut daraxtlari soya solib turadi, Ko'kaldosh madrasasi hamda Nodir Devonbegi madrasasi va xonaqosi uni o'rab turadi. Bu tabiiy uchrashuv joyi, choyxonalarga to'la, eshagiga minib olgan xalq qahramoni Xoja Nasriddin haykali ham shu yerda.
• Savdo gumbazlari: Labi Hovuzdan asosiy ko'cha g'arbga qarab XVI asrga oid usti yopiq bozorlar — toqilar qatori orqali o'tadi. Toqi Sarrofon — sarroflar gumbazi, Toqi Telpak Furushon — telpakfurushlar, Toqi Zargaron — zargarlar gumbazi edi. Ularning orasida usti yopiq savdo zali — Abdullaxon timi bor. Bugun ularda gilam, suzana kashtalari, kulolchilik mahsulotlari va pichoqlar sotiladi.
• Poyi Kalon: Toqi Zargarondan so'ng, Labi Hovuzdan taxminan 10–15 daqiqalik piyoda yo'l.
• Ark: minoradan shimoli-g'arbga yana besh daqiqa.

Buxoroda klassik kun: ertalab Ark, yaqin atrofdagi bog'da Somoniylar maqbarasi va Chashmai Ayub, tushlik, so'ng tushdan keyin savdo gumbazlari va Poyi Kalon, kechki ovqatni Labi Hovuzda yakunlash. Aksar mehmonlar Samarqand yoki Toshkentdan Afrosiyob tezyurar poyezdida keladi.

TourEast bilan tashrif

Buxoro Toshkent kabi bizning ham uyimiz, gidlarimiz uning ko'chalari va hikoyalarini yaxshi biladi. Biz sizga Ark va Poyi Kalonni kichik guruh turi doirasida ko'rsatishimiz yoki hunarmandlar ustaxonalari va eski shaharning sokinroq burchaklari uchun vaqt qoldirilgan shoshilmas shaxsiy marshrut tuzib berishimiz mumkin.