Shohizinda maqbarasi, Samarqand: rivoyat, koshinkorlik va foydali maslahatlar

Registon Samarqandning ochiq yuzi bo'lsa, Shohizinda uning qalbidir. O'nlab sayyohdan O'zbekistonda qaysi joy eng ko'p yodda qolganini so'rang, ko'pchilik qadimiy Afrosiyob tepaligi yonbag'rida joylashgan mana shu tor maqbaralar ko'chasini tilga oladi.

Nomi "Tirik shoh" degan ma'noni anglatadi. Taxminan sakkiz asr davomida, XI asrdan XIX asrgacha, e'zozlangan qabr atrofida yigirmadan ortiq bino qad rostladi. Ularning aksariyati XIV asrning oxiri va XV asrda, Amir Temur xonadoni, sarkardalari va olimlari shu yerga dafn etilishni tanlagan davrda qurilgan. Natijada peshtoqlar va firuzaranг gumbazlar shu qadar zich koshinlar bilan qoplangan ko'chaga aylanganki, u qabristondan ko'ra Temuriylar sopol san'ati galereyasiga o'xshab ketadi.

Bu hozir ham faol ziyoratgoh. Uning tarixi va odatlarini biroz bilish tashrifingizni mazmunliroq va qulayroq qiladi.

Qusam ibn Abbos rivoyati

Majmua tepasida Payg'ambar Muhammad (s.a.v.) amakivachchasi Qusam ibn Abbos (Qutham ibn Abbas) ziyoratgohi joylashgan. Uning VII asrning ikkinchi yarmida arab qo'shinlari bilan islomni yoyish uchun Samarqandga kelgani va shu yerda vafot etgani aytiladi.

Mahalliy rivoyat bu voqeani yanada jonli hikoya qiladi. Qusam namoz o'qiyotganda unga hujum qilinib, boshi tanasidan judo etiladi. U yiqilmasdan, kesilgan boshini qo'liga olib, chuqur quduqqa, ba'zi rivoyatlarda esa yer ostidagi bog'ga tushib ketadi va hozirgacha o'sha yerda tirik yashaydi. Shunday qilib, "Tirik shoh" nomi paydo bo'lgan.

Tarixchilar bu hikoyani rivoyat deb biladi, biroq uning kuchi haqiqiydir. Qusam maqbarasi bu joyni Markaziy Osiyodagi eng muhim ziyoratgohlardan biriga aylantirgan va aynan shu sababli Temur qarindoshlari unga yaqin joyda oram topishni istagan. Shohizindaga bir necha bor ziyorat qilish alohida savob sanalishi haqidagi mahalliy naql hozir ham eshitiladi; u ziyoratgoh mahalliy e'tiqodga naqadar chuqur singib ketganini ko'rsatadi.

Majmua qanday joylashgan

Shohizinda bitta yo'ldan iborat, shuning uchun uni ko'zdan kechirish oson. Binolar uch guruhga, ya'ni pastki, o'rta va yuqori guruhlarga bo'linadi va ular chortoq deb ataluvchi gumbazli o'tish joylari bilan tutashadi.

• Kirish peshtoqi (Darvozaxona): 1430-yillarda qurilgan, an'anaga ko'ra Ulug'bekning o'g'li Abdulazizga nisbat beriladi. Uning yonida XIX asrga oid yozgi masjid va kichik madrasa joylashgan.
• Zina: tepalik bo'ylab qariyb 40 pog'onali tik zina ko'tariladi. An'anaga ko'ra, pog'onalarni yuqoriga chiqishda ham, pastga tushishda ham sanash kerak; agar sonlar mos kelsa, gunohlar kechiriladi. Ziyoratchilar zinadan hurmat bilan ko'tariladi, ko'pchilik yo'l-yo'lakay pog'onalarga qo'l tekkizadi.
• O'rta guruh: eng ta'sirli qism, maqbaralar bir necha metr kenglikdagi yo'lak bo'ylab bir-biriga qarama-qarshi turgan tor ko'cha.
• Yuqori guruh va Qusam ibn Abbos majmuasi: eng oxirida joylashgan, saqlanib qolgan eng qadimiy qismlar va ziyoratgohning o'zi shu yerda.

Avval sekin yuqoriga ko'tariling, so'ng orqaga qayting; har ikki yo'nalishda manzara va yorug'lik boshqacha.

To'xtab ko'rishga arziydigan maqbaralar

Shohizindadan zavqlanish uchun har bir binoni tanib olish shart emas, ammo ba'zilari to'xtab qarashga arziydi.

• Qozizoda Rumiy maqbarasi: pastki qismga yaqin joylashgan katta ikki gumbazli bino, XV asrning birinchi yarmiga oid. An'anaga ko'ra u Ulug'bekning ustozi, astronom Qozizoda Rumiy bilan bog'lanadi, ammo ayrim olimlar uni hukmron xonadonga mansub ayol uchun qurilgan deb hisoblaydi.
• Shodimulk og'a maqbarasi (1372): Temurning jiyani uchun qurilgan. Ko'plab mutaxassislar uning o'ymakor terrakota koshinlarini majmuadagi eng nafisi deb biladi: peshtoqqa qarang, u yerda har bir sirt firuza va ko'k ranglarda sirlangan chuqur o'yilgan gulli va geometrik naqshlar bilan qoplangan.
• Shirinbeka og'a maqbarasi (1385): Temurning singlisi qabri, ko'chaning narigi tomonida, mozaikali koshinlari va naqshli ichki bezagi bilan.
• Usto Ali Nasafiy va Amir Burunduq maqbaralari: o'rta guruhda, usta quruvchi va Temur sarkardalaridan birining nomi bilan atalgan.
• Tuman og'a majmuasi (taxminan 1405): Temur xotinlaridan birining maqbarasi va masjidi, nafis o'yma yog'och eshigi bilan.
• Qusam ibn Abbos majmuasi: eng tepada, masjid va ziyoratxona. Panjara orqali koshin bilan qoplangan qabrning o'zini ko'rish mumkin. Ziyoratchilar bu yerda sekin ovozda ibodat qiladi.

Ko'plab maqbaralarda gumbazlar naqshlangan yoki zarhal qilingan, ichkarisi esa ko'pincha salqin va xira. Tepaga qarashdan oldin ko'zingiz moslashib olishiga imkon bering.

Koshinkorlikni o'qish

Shohizinda aslida XIV–XV asrlar sopol texnikalarining darsligi bo'lib, farqlarni ilg'ab olish sayrni ancha qiziqarli qiladi.

• O'ymakor sirli terrakota: naqshlar sirlashdan oldin loyga chuqur o'yib tushiriladi va quyosh siljishi bilan o'zgarib turadigan uch o'lchamli sirt hosil bo'ladi. Bu dastlabki Temuriylar davri binolarining o'ziga xos belgisi.
• Mozaikali koshin: bir rangli sirlangan koshinning mayda bo'laklari kesilib, jumboq kabi terib chiqiladi. Bu eng aniq chiziqlar va eng boy ranglarni beradi.
• Mayolika: naqshlar oq zamin ustiga chizilib, pishiriladi; bu bitta koshinda ko'proq rang ishlatish imkonini beradi.
• Epigrafika: arab va fors tilidagi bitiklar bandlari, ravon xattotlikdan tortib g'isht terimiga kiritilgan to'rtburchak kufiy yozuvigacha. Ba'zilarida marhumlarning ismlari, boshqalarida Qur'on oyatlari va she'rlar bitilgan.

Ranglar ichida firuza va to'q ko'k ustun, oq, oxra va ba'zan yashil ranglar ham uchraydi. Firuza rang shunchaki bezak emas edi: changli, quyoshdan qovjiragan manzarada u suvni, jannat bog'larini va osmonni eslatardi.

Shuni bilingki, Shohizinda, ayniqsa 2000-yillarda, jiddiy ta'mirlangan va bu ishlarning bir qismi asl materialning haddan ziyod ko'p almashtirilgani uchun YUNESKO mutaxassislari tomonidan tanqid qilingan. Eng haqiqiy koshinkorlik odatda biroz xiralashgan, notekis sirtlar bo'ladi; eng yorqin va bir xil panellar ko'pincha yangi. Ikkalasi ham go'zal, lekin eski parchalar Temuriylar ustalari nimalarga erishganini ko'rsatadi.

Ziyoratgohdagi odob

Shohizinda faoliyat yuritayotgan ziyoratgoh bo'lib, uni har kuni o'zbek oilalari, mintaqaning turli burchaklaridan kelgan ziyoratchilar va to'y kuni kelin-kuyovlar ziyorat qiladi. Mehmonlar iliq kutib olinadi, bir necha oddiy odob qoidasiga rioya qilish esa qadrlanadi.

• Kamtarona kiyining: hamma uchun yelka va tizzalar yopiq bo'lsin. Majmua bo'ylab yurish uchun ayollar sochini yopishi shart emas, ammo Qusam ibn Abbos ziyoratgohi va masjidda yengil ro'mol o'rash hurmat belgisidir.
• Past ovozda gapiring, ayniqsa yuqori qismda. Mullo guruh uchun duo o'qiyotganini eshitishingiz mumkin; u tugatmaguncha o'tmay turing.
• Odamlar duoning oxirida qo'llarini yuzlariga tortsa, joyingizda to'xtab kutib turishingiz mumkin.
• Qabrlarni bosib o'tmang, qabr toshlariga suyanmang va binolarga chiqmang.
• Ziyoratchilarni suratga olishdan oldin ruxsat so'rang, duo qilayotgan odamlarni esa suratga olmang.
• Ba'zi maqbaralarda poyabzalni yechish so'raladi; belgilarga va mahalliy tashrifchilarning xatti-harakatiga amal qiling.

Chiptalar va ish vaqti (2026-yil noyabr holatiga ko'ra)

Chiptalar tepalik etagidagi kirish joyida sotiladi.

• Xorijiy mehmonlar uchun: taxminan 50 000 so'm (qariyb 4 AQSH dollari). Bu narx 2025-yilda 15 000 so'mdan keskin oshgan, shuning uchun yana o'zgarishlarni kutish mumkin.
• Ish vaqti: majmua erta, taxminan 7:00 dan 8:00 gacha ochiladi. Yopilish vaqti mavsumga qarab o'zgaradi: qishda erta kechdan, yozda kech kechgacha. E'lon qilingan jadvallar bir-biriga zid, shuning uchun o'sha kuni aniqlab oling.
• So'mda naqd pul olib keling; karta orqali to'lov doim ham mavjud emas.

Shohizinda Registon chiptasiga kirmaydi. Samarqand yodgorliklari uchun yagona chipta yo'q, shuning uchun har bir obyekt alohida to'lanadi.

Borish uchun eng yaxshi vaqt va suratga olish

Ko'cha tor, shuning uchun bu yerda olomon ochiq Registonga qaraganda muhimroq.

• Eng yaxshi vaqt erta tong: yorug'lik yumshoq, majmua sokin va uni asosan ziyoratchilar bilan baham ko'rasiz. Suratga olish muhim bo'lsa, ochilish vaqtida keling.
• Peshindagi quyosh ko'chaning butun balandligini yoritadi, biroq o'yma koshinlarni yassilashtiradi va yo'lak toshlarida ko'zni qamashtiradi.
• Kech tushdan keyin iliq yon yorug'lik terrakota relyefini ajratib ko'rsatadi, ammo tashrifchilar, jumladan tur guruhlari va to'y suratlari ham eng ko'p bo'ladi.

Bir soatdan bir yarim soatgacha vaqt ajrating, me'morchilik yoki suratga olishni yoqtirsangiz, undan ko'proq. Telefon va kamera bilan suratga olishga ruxsat beriladi; Samarqand yodgorliklarida ba'zan kamera uchun alohida to'lov olingan, shuning uchun chipta kassasida so'rang. Tor ko'chada keng burchakli obyektivlar qo'l keladi. Shtativlar gavjum yo'lni to'sib qo'yishi mumkin, shuning uchun ulardan faqat sokin paytda foydalaning, dronlarni esa uchirmang.

Bahor (aprel–may) va kuz (sentyabr–oktyabr) eng yoqimli fasllar. Yozda tepalik issiqni ushlab turadi va soya kam, shuning uchun erta boring va suv olib yuring.

Yetib borish va yaqin diqqatga sazovor joylar bilan uyg'unlashtirish

Shohizinda eski shaharning shimoli-sharqiy chekkasida, Registondan Toshkent ko'chasi bo'ylab taxminan 25 daqiqalik piyoda yo'lda joylashgan, yo'lda Bibixonim masjidi va Siyob bozori oldidan o'tasiz. Markazdan taksida besh-o'n daqiqa.

Yaxshi yarim kun rejasi: ertalab Bibixonim, so'ng Siyob bozorida quritilgan mevalar va yangi non uchun kezish, undan keyin Shohizinda. Vaqtingiz ko'proq bo'lsa, Afrosiyob muzeyi va maqbara ortidagi tepalikda joylashgan qadimiy shahar qoldiqlariga yoki bir oz shimoli-sharqroqda joylashgan Ulug'bek rasadxonasiga davom eting. Majmua ortidagi katta qabriston hali ham foydalanilmoqda; undan faqat jimgina va hurmat bilan o'ting.

TourEast bilan tashrif

Bizning gidlarimiz tashrifingizni sokin erta soatlarga moslashtirib, har bir maqbara va uning koshinlari ortidagi hikoyalarni tushuntirib bera oladi. Shohizinda Samarqand dasturlarimizga kiritilgan va uni o'zingiz yoqtirgan sur'atda yakka tartibdagi yoki kichik guruh yo'nalishiga qo'shib berishimiz mumkin.