Labi-Hovuz va Buxoroning savdo gumbazlari: mahalliy qo'llanma

Labi-Hovuz — Buxoro ahli yig'iladigan joy. Qadimiy tut daraxtlari toshdan terilgan hovuz uzra egilib turadi, choyxona stollari uning atrofini to'ldiradi, XVI–XVII asrlarga oid uch bino esa maydonni o'rab turadi. Bu yerdan g'arbga yagona ko'cha boshlanadi va u to'rt asrdan ortiq uzluksiz savdo qilib kelayotgan gumbazli bozorlar zanjiri ostidan o'tadi.

Ushbu qo'llanma eski shaharning sharqiy qismini qamrab oladi: Labi-Hovuzning o'zi, Nodir Devonbegi madrasasi va xonaqosi, Ko'kaldosh madrasasi, Maqoki-Attori masjidi, savdo gumbazlari (Toqi Sarrofon, Toqi Telpak Furushon va Toqi Zargaron) hamda ular orasidagi Abdullaxon timi, shuningdek, piyoda yaqin masofadagi to'rt minorali Chor-Minor. Shuningdek, har bir gumbaz nima sotgani, bugun u yerda nimani xarid qilish mumkinligi, nima pullik va nima bepul ekani hamda oqshomni hovuz bo'yida qanday o'tkazish haqida ham so'z yuritamiz.

Sayrning g'arbiy qismi — Ark qal'asi va Poi-Kalon alohida qo'llanmaga ega, Buxoro bo'yicha sayohat qo'llanmamiz esa shaharni to'liq yoritadi.

Labi-Hovuz: hovuz va Ko'kaldosh madrasasi

Nomi "hovuz bo'yi" degan ma'noni anglatadi. XX asrgacha Buxoro ichimlik suvini Zarafshon daryosidan kanallar orqali to'ldiriladigan o'nlab shunday tosh suv omborlaridan — hovuzlardan olgan. Ular kasallik manbai ham bo'lgan, shuning uchun ko'pchiligi 1920–1930-yillarda quritilib, ko'milgan. Labi-Hovuz qurilganidan beri deyarli o'zgarmagan majmuaning markazi bo'lgani uchun saqlanib qolgan.

Hovuz taxminan 1620-yilda 1611–1642-yillarda Buxoroni boshqargan Imomquli xonning vaziri Nodir Devonbegi buyrug'i bilan qazilgan. Uning o'lchami taxminan 46 × 36 metr bo'lib, tosh pillapoyali yon devorlari suvgacha tushadi. Mahalliy rivoyatlarga ko'ra, Nodir bu joydagi uy egasidan uyni sotib olishga yoki uni majburan ko'chirishga to'g'ri kelgan, shu sababli hovuz bir vaqtlar "zo'rlik bilan qurilgan hovuz" deb ham atalgan. Buni xalq rivoyati sifatida qabul qiling.

Shimoliy tomonda majmuaning eng qadimiy va eng katta binosi — Ko'kaldosh madrasasi turadi. U 1568–1569-yillarda shayboniy hukmdor Abdullaxon II davrida uning qudratli amaldori Qulbobo Ko'kaldosh tomonidan qurilgan. Taxminan 80 × 60 metr o'lchamdagi, ikki qavatda 160 ga yaqin hujrasi bor bu madrasa Buxoroning eng kattasidir. To'g'risini aytganda, u hovuzdan yarim asr oldin qurilgan, ya'ni Labi-Hovuzning dastlabki rejasiga emas, balki uning qo'shnisiga aylangan.

Portaldagi g'ishtli mozaika va o'ymakor yog'och eshiklarga e'tibor bering. Binoning bir qismi yozuvchilar Sadriddin Ayniy va Jalol Ikromiyga bag'ishlangan adabiy muzey sifatida foydalangan, ba'zi hujralarda hunarmandchilik do'konlari bor. Ichki qismning ochiqligi ta'mirlash ishlariga qarab o'zgarib turadi, shuning uchun o'sha kuni so'rab ko'ring.

Nodir Devonbegi madrasasi oldidagi eshagi ustidagi Xo'ja Nasriddinning bronza haykali zamonaviy: u haykaltarosh Yakov Shapiro tomonidan yaratilgan va 1979-yilda o'rnatilgan. Nasriddin — Turkiyadan Xitoygacha aytiladigan son-sanoqsiz hikoyalarning dono ahmog'i.

Nodir Devonbegi madrasasi va xonaqosi

Nodir Devonbegi suv ustida bir-biriga qarama-qarshi turgan ikkita yodgorlik qurdirgan va aynan ular ko'pchilik mehmonlarning fotoapparatini chiqartiradi.

Hovuzning g'arbiy tomonidagi xonaqo birinchi bo'lib, 1619–1620-yillarga oid. Xonaqo — sufiylar maskani: namoz va yig'inlar uchun gumbazli zal, uning atrofida kezuvchi darveshlar uchun hujralar. Uning baland portali suv bo'ylab sharqqa qaraydi va hovuzda aks etadi, buni ertalabki yorug'likda ko'rgan ma'qul.

Sharqiy tomondagi madrasa 1622–1623-yillarda qurilgan. Mashhur rivoyatga ko'ra, Nodir uni karvonsaroy sifatida qurgan, ochilishida Imomquli xon uni ajoyib madrasa deb maqtagan va vazirga uni madrasaga aylantirishdan boshqa chora qolmagan. Bu rost bo'lgan yoki yo'qligidan qat'i nazar, bino haqiqatan ham karvonsaroy rejasiga ega: unda ma'ruza xonalari ham, masjid ham yo'q.

Tepaga qarash sababi — portaldagi mozaika. Odatda semurg' deb ta'riflanadigan ikki afsonaviy qush odam yuzli quyosh sari uchadi, har biri tirnog'ida oq hayvonni (manbaga qarab kiyik yoki qo'zichoq deyiladi) ushlab turadi. Islom diniy binolarida jonli mavjudotlar tasviri kam uchraydi va bu Markaziy Osiyodagi ozchilik namunalardan biri, Registondagi Sherdor madrasasining yo'lbars-sherlari bilan bir qatorda. Talqinlar fors afsonalaridan tortib qadimiy zardushtiylik quyosh ramzigacha boradi.

Sayyohlik mavsumida madrasa hovlisida kechqurun folklor va moda shousi o'tkaziladi, u quyida oqshomlar bo'limida tasvirlangan. Kunduzi hovli atrofidagi hujralar hunarmandchilik va kiyim do'konlari bo'lib, hovlini chiptasiz ko'rish mumkin.

Labi-Hovuzdan savdo gumbazlari bo'ylab qanday yurish kerak

XVI asrda Buxoro shayboniylar davlatining poytaxti va Markaziy Osiyoning eng yirik bozorlaridan biri edi. Hukmdorlar bozorning eng gavjum chorrahalarini toq deb ataluvchi g'ishtin gumbazlar bilan yopishgan, shunda savdo soyada davom etishi mumkin bo'lgan. Har bir gumbaz bitta kasbga ixtisoslashgan. Bir paytlar mavjud bo'lgan ko'plaridan uchta gumbaz va bitta yopiq zal — tim saqlanib qolgan, ular Labi-Hovuzdan g'arbga, Poi-Kalon tomon boradigan yagona ko'cha bo'ylab joylashgan.

Marshrut qisqa, tekis va deyarli butunlay piyodalar uchun:

• Labi-Hovuzdan Toqi Sarrofongacha: g'arbga taxminan 3 daqiqalik yo'l.
• Toqi Sarrofondan Maqoki-Attori masjidigacha: janubi-g'arbga bir daqiqalik chetlanish.
• Toqi Telpak Furushongacha: shimoli-g'arbga taxminan 3–5 daqiqa.
• Abdullaxon timi: Toqi Telpak Furushon va Toqi Zargaron oralig'ida, ko'chadan sal chetda.
• Toqi Zargaron: oxirgi gumbaz, sekin yurganda Labi-Hovuzdan taxminan 15 daqiqalik yo'l.
• Toqi Zargarondan Ulug'bek va Abdulazizxon madrasalari, so'ng Kalon minorasi yana bir necha daqiqa narida.

To'xtamasdan yurilsa, butun yo'l 15–20 daqiqa oladi. Har bir gumbaz va masjid ichini ko'rish uchun ikki soat rejalashtiring; xarid qilsangiz, ko'proq vaqt ketadi. Gumbazlar muzey emas: chiptalar ham, darvozalar ham yo'q, ko'cha esa jamoat ko'chasidir.

Toqi Sarrofon va Maqoki-Attori masjidi

Toqi Sarrofon — sarroflar gumbazi, uchtasining eng qadimiysi. U 1534–1535-yillarda shayboniy hukmdor Ubaydullaxon davrida qurib bitkazilgan va bir paytlar shahar hamda Labi-Hovuz hovuzini suv bilan ta'minlagan eski Shohrud kanali ustida turadi. Kanal hozir asosan yer ostidan oqadi, ammo izlasangiz, gumbaz yonida uning o'zanini hali ham ko'rish mumkin.

Hindiston, Eron va Rossiyadan kelgan savdogarlar bu yerda tangalarini almashtirgan. Keyinchalik uning burchaklariga kichik masjid va hammom qo'shilgan. Bugun peshtoqlarda esdalik va hunarmandchilik rastalari joylashgan, bu yerda keyingi joylarda biror narsa sotib olishdan oldin narxlar bilan tanishib olgan ma'qul.

Gumbazning janubi-g'arbida Buxoroning eng qadimiy saqlanib qolgan binolaridan biri — Maqoki-Attori masjidi joylashgan. Uning nomi "chuqurdagi" so'zini bir paytlar shu yerda bozori bo'lgan attorlar — o'simlik va ziravor sotuvchilar bilan birlashtiradi. Chuqur so'zma-so'z ma'noda: asrlar davomida atrofdagi yer ko'tarilgan, shu sababli masjid poli hozirgi ko'chadan taxminan to'rt yarim metr pastda, eshigiga pastga tushib kiriladi.

Janubiy peshtoqi o'yma g'isht va terrakota bezaklari bilan XII asrga, qoraxoniylar davriga oid. Qazishmalar uning ostidan IX–XI asrlarga oid avvalgi binolarni topgan, bu joyda ilgari islomdan oldingi ibodatxona bo'lgani ham tez-tez aytiladi. Yana bir rivoyatga ko'ra, Buxoro yahudiy jamoasi shaharda sinagoga bo'lmagan paytda binoni ibodat uchun baham ko'rgan; tarixchilar tafsilotlar bo'yicha kelisha olmaydi.

Binoning ichida 1991-yildan beri gilam muzeyi joylashgan, unda buxoro va turkman gilamlarining oddiy to'plami bor.

Toqi Telpak Furushon va Abdullaxon timi

Toqi Telpak Furushon — telpak sotuvchilar gumbazi 1570–1571-yillarda Abdullaxon II davrida qurilgan. U besh ko'cha uchrashadigan chorrahada turadi, shuning uchun rejasi tartibsiz: markaziy gumbaz atrofida kichikroq gumbazlar, ko'p tomonga ochiladigan yoyli o'tish joylari bor. Bu yerda savdogarlar baland mo'ynali yoki qo'y terisidan tikilgan telpak, do'ppi va salla matolarini sotgan. Bir paytlar uning ostida kitob sotuvchilar ham savdo qilgan va u kitobfurushlar gumbazi deb ham atalgan. Bugun bu yerda kashtali do'ppilar, matolar, kulolchilik buyumlari, musiqa asboblari va kiyimlar topasiz.

Ushbu gumbaz bilan Toqi Zargaron oralig'ida, ko'chadan shimol tomonda sal ichkarida 1577-yilda qurilgan Abdullaxon timi joylashgan. Tim chorrahadagi gumbaz emas, balki yopiq bozor zali. Bu taxminan kvadrat shaklida, taxminan 39 × 42 metr, baland markaziy gumbazi va uning atrofida kichik gumbazli do'konlar galereyasi bor. San'atshunos Galina Pugachenkova uning yoyli to'rlaridan hosil bo'lgan 56 ta do'konni sanagan. U ipak va jun mato savdosi uchun qurilgan.

Xarid qilmasangiz ham ichkariga kiring. Yorug'lik faqat markaziy gumbaz ostidagi baland teshiklardan kiradi, g'isht tonozlar zalni yozda salqin saqlaydi, devorlardan esa har tomonga gilamlar osilgan. Bu Buxorodagi yopiq Ipak yo'li bozori aslida qanday ishlaganini tushunish uchun eng yaxshi interyerlardan biridir.

Toqi Zargaron: zargarlar gumbazi

Toqi Zargaron — zargar so'zidan, ya'ni taqinchoq ustasi — uchta gumbazning eng kattasi va eng salobatlisi. Ko'pchilik manbalar XVI asr solnomachisi Hofiz Tanishga tayanib uni Abdullaxon II davrida 1569–1570-yillarga oid deydi; ba'zi qo'llanmalar esa 1586–1587-yillarni ko'rsatadi. O'n oltita kichik deraza yoritadigan qovurg'ali markaziy gumbaz sakkizburchak asos ustida ko'tarilgan, uning atrofida kichikroq gumbazlar bor.

Zargarlar bu yerda faqat sotmagan, ishlagan ham: peshtoqlar ostida oltin, kumush, qimmatbaho toshlar va marjon bilan savdo qiladigan o'nlab kichik ustaxonalar bo'lgan. Gumbaz ostida hozir ham zargarlik buyumlari sotiladi, asosan kumush va an'anaviy buxoro uslubidagi taqinchoqlar, matolar va esdalik buyumlari bilan birga.

Toqi Zargaron — bozor sayrining oxiri va yodgorliklar mahallasining boshlanishi. Undan so'ng darhol Temurning astronom nabirasi 1417-yilda qurgan Ulug'bek madrasasi, qarshisida Abdulazizxon madrasasi, keyin Poi-Kalon maydoni joylashgan.

Chor-Minor: shimoli-sharqqa qisqa sayr

Chor-Minor, "to'rt minora", Labi-Hovuzdan shimoli-sharqqa, eski shaharning turar-joy ko'chalari orqali taxminan o'n daqiqalik yo'lda joylashgan. Bu masjid emas, balki 1807-yilda boy savdogar Xalifa Niyozqul qurdirgan madrasaning darvoza binosi. Madrasa yo'qolgan; to'rtta moviy gumbazli minorali darvoza binosi esa kichik maydonda yolg'iz turibdi.

Uni ko'rish 15–30 daqiqa oladi. Tashqi tomoni bepul. Birinchi qavat esdalik do'koni, do'kondorlar odatda mehmonlarga tomga chiqishga kichik haq evaziga ruxsat beradi, bu pul ularning o'ziga to'lanadi. So'nggi xabarlarda 2026-yil noyabr holatiga taxminan 5 000 dan 15 000 so'mgacha deyiladi. Tomdan minoralarni yaqindan ko'rasiz, har biri biroz boshqacha bezatilgan, ba'zilar buni Buxoroda ma'lum bo'lgan to'rt dinga ishora deb talqin qiladi.

Yorug'lik yumshoq va kichik maydon sokin bo'ladigan erta ertalab yoki kech tushdan keyin boring. Buxoro bo'yicha sayohat qo'llanmamizda uning tarixi va 1995-yilda minoralardan birining qulashi haqida ko'proq ma'lumot bor.

Savdo gumbazlarida xarid: nima olish va qanday savdolashish

Gumbazlar va ularning atrofidagi eski karvonsaroylar O'zbekistonda hunarmandchilik buyumlari nafaqat sotilishini, balki yaratilishini ham ko'rish mumkin bo'lgan eng yaxshi joylardandir. Odatiy mahsulotlar:

• Suzani: qo'lda kashta tikilgan matolar, yostiq jildidan tortib katta devor gilamlarigacha. Qo'lda kashtada mayda notekisliklar ko'rinadi; mashina ishi esa mutlaqo tekis.
• Gilamlar: jun va ipak, ko'plari Buxoro va uning atrofidagi ustaxonalardan. Tugun zichligi, bo'yoqlar va qayerda to'qilgani haqida so'rang.
• Bolg'alangan po'lat: pichoqlar va Buxoro ramziga aylangan laylak shaklidagi qaychilar, ularni gumbazlar yaqinidagi ustaxonalarda temirchi oilalar yasaydi.
• Miniatyura rasmlari, qo'g'irchoqlar, yog'och o'ymakorligi va kulolchilik buyumlari.
• Kumush taqinchoqlar, do'ppilar va ikat ipagi.

Amaliy maslahatlar:

• Narxlar kamdan-kam qat'iy bo'ladi. Xushmuomala savdolashish kutiladi, tabassum qat'iy talabdan yaxshiroq ishlaydi. Mehmonlar uchun boshlang'ich narxlar baland bo'lishi mumkin, shuning uchun sotib olishdan oldin bir nechta rastani solishtiring.
• So'mdagi naqd pul eng qulay, garchi hozir ko'plab yirik do'konlar kartani ham qabul qilsa-da. Pul bo'yicha qo'llanmamizda kartalar, naqd pul va valyuta almashtirish tushuntirilgan.
• Gilamlar, antiqa buyumlar va eskiga o'xshagan har qanday narsa uchun to'lashdan oldin sotuvchidan eksport sertifikatlari haqida so'rang. Hunarmandchilik va esdaliklar qo'llanmamizda qoidalar va nimalarga e'tibor berish kerakligi yoritilgan.
• Ko'pchilik rastalar soat 9:00 atrofida ochilib, 18:00–19:00 atrofida yopiladi, yozda sal kechroq. Ba'zilari qishda erta yopiladi.

Labi-Hovuzda tunda: choyxonalar, folklor shousi va kechki sayrlar

Labi-Hovuz eski Buxoroda tungi hayotga eng yaqin narsa, uning eng yaxshi soatlari quyosh botgandan keyin, kun issig'i tarqab, madrasa peshtoqlari yoritilganda boshlanadi.

• Hovuz bo'yida choy: suv atrofidagi choyxonalar past stollarda yoki ko'tarilgan taxtlarda yashil choy, palov, shashlik va salatlar taklif etadi. Ular sayyohlar uchun mo'ljallangan va narxlari yon ko'chalardagidan yuqori, ammo kelish sababi aynan shu muhit. Kechki ovqat uchun bir necha daqiqalik masofadagi ko'chalardagi oilaviy restoranlar ko'pincha yaxshiroq taom taklif qiladi; nimani buyurtma qilish haqida O'zbek taomlari qo'llanmamizda yozilgan.
• Folklor va moda shousi: sayyohlik mavsumida (taxminan aprel–iyun va avgust–oktabr) Nodir Devonbegi madrasasi hovlisida musiqa, mintaqaviy raqslar va mahalliy matolardan moda namoyishi bo'lgan bir soatlik dastur o'tkaziladi. E'lon qilingan vaqtlar kechki ovqatsiz taxminan 17:30, kechki ovqat bilan 19:30, kechki ovqat oldindan buyurtma qilinishi kerak. Narxlarni tashkilotchilar belgilaydi; so'nggi mehmonlar xabariga ko'ra, 2026-yil noyabr holatiga kechki ovqat va shou bir kishiga taxminan 200 000 dan 250 000 so'mgacha. Bir kun oldin band qiling va jadvalni joyida tekshiring, chunki u o'zgarishi yoki to'xtatilishi mumkin.
• G'arbga kechki sayr: do'konlar yopilgach, savdo gumbazlari sokin bo'ladi, ko'cha esa mamlakatdagi eng go'zal tungi manzaralardan biri — yoritilgan Kalon minorasiga olib boradi.

Maydon xavfsiz va kechgacha gavjum, ammo uning orqasidagi ko'chalar xira yoritilgan, notekis yo'lakda telefon chirog'i qo'l keladi.

Labi-Hovuz va savdo gumbazlari: chiptalar, ish vaqti va qancha vaqt ajratish kerak

Bu sayrning ko'p qismi bepul. 2026-yil noyabr holatiga:

• Labi-Hovuz maydoni, hovuz va haykal: bepul, har doim ochiq.
• Savdo gumbazlari va Abdullaxon timi: bepul, chunki ular ishlayotgan bozorlar. Do'konlar taxminan 9:00 dan 18:00 yoki 19:00 gacha ishlaydi.
• Nodir Devonbegi madrasasi va xonaqosi: madrasa hovlisiga do'konlar ish vaqtida bepul kiriladi. Xonaqo ichki qismi ko'rgazma maydoni sifatida ochiq bo'lganda ba'zan kichik haq olingan.
• Ko'kaldosh madrasasi: tashqaridan ko'rish bepul; ichkariga kirish va muzey ta'mirlashga qarab o'zgaradi.
• Maqoki-Attori masjidi va gilam muzeyi: kichik chipta, manbaga qarab 10 000 dan 40 000 so'mgacha deb xabar qilingan; eshik oldida aniqlang.
• Chor-Minor: tashqarisi bepul; tomga chiqish taxminan 5 000–15 000 so'm, do'konga to'lanadi.

Umumiy chipta yo'q. So'mdagi mayda pul olib yuring, chunki qaytim har doim ham bo'lmaydi.

Qancha vaqt ajratish kerak:

• Tezkor ko'rish: Labi-Hovuz uchun bir soat va Toqi Zargarongacha gumbazlar bo'ylab sayr.
• Qulay tashrif: yarim kun, Maqoki-Attori masjidi, tim ichki qismi, Chor-Minor va biroz xarid bilan.
• Ideal: gid bilan ertalabki yoki kech tushdan keyingi sayr, so'ng hovuz bo'yida kechki ovqat va oqshom shousi uchun qaytish.

Kunning eng yaxshi vaqti: bo'sh ko'chalar va gumbazlardagi yumshoq yorug'lik uchun erta ertalab; quyosh madrasa portaliga tushadigan kech tushdan keyin; muhit uchun qorong'i tushgach. Iyul va avgustda soyali gumbazlar tush vaqtida yaxshi panoh; oylar bo'yicha ob-havo qo'llanmamizga qarang.

TourEast bilan Labi-Hovuz va savdo gumbazlariga tashrif

Buxoro bizning asosiy shaharlarimizdan biri, Labi-Hovuzdan gumbazlar orqali o'tadigan sayr esa eski shaharga kirishning klassik yo'li. Biz kichik guruhli sayohat yoki shaxsiy marshrut doirasida gid bilan sayrni tashkil qilishimiz mumkin, hunarmandchilik ustaxonalari va sokinroq ko'chalar uchun vaqt ajratamiz, shou o'tkazilayotgan paytda oqshom shousi chiptalarida yordam beramiz.