Chingizxon O'zbekistonda: 1219–1221 yillardagi bosqin

1219 yil qishida islom Sharqining eng katta imperiyasi Kaspiydan Hindgacha cho'zilgan, uni O'zbekistonga har qanday sayohatda ko'radigan shaharlaringizdan boshqarishardi. Ikki yildan so'ng u yo'q edi. Chingizxonning Xorazmshohlar davlatiga bosqini Markaziy Osiyo tarixidagi hal qiluvchi voqealardan biri, u sodir bo'lgan joylar, Buxoro, Samarqand, Xorazm vohasi va Sirdaryo bo'yidagi shaharlar, aynan bugun sayyohlar yuradigan joylardir.

Gidlarimiz yozgan ushbu maqola tarixni tartib bilan hikoya qiladi: Orotda qirg'in qilingan karvon, Xorazmshohning fojiali strategiyasi, Qizilqum bo'ylab yurish, 1220 yilda Buxoro va Samarqandning qulashi, Gurganjning suvga cho'ktirilishi, Jaloliddin Manguberdining qarshiligi va bir yarim asrdan keyin Amir Temurga olib kelgan Chig'atoy merosi. Har bir bosqichda yerda nima saqlanib qolgani va qayerda turish kerakligini aytamiz.

Xorazmshoh kim edi va Chingizxon nega hujum qildi?

Xorazmshohlar sulolasi Amudaryo quyi oqimidagi Xorazm vohasi noiblaridan boshlangan, poytaxti Gurganj (bugungi Ko'hna Urganch, chegaraning narigi tomonida, Turkmanistonda, O'zbekistondagi hozirgi Urganch bilan adashtirmang). 1200 yildan hukmronlik qilgan Alouddin Muhammad II davrida ular Movarounnahr, Xuroson va Eronning katta qismini egalladi, mo'g'ullar kelishidan atigi bir necha yil oldin Buxoro va Samarqandni Qoraxoniylardan oldi.

Chingizxon 1218 yilga kelib Mo'g'uliston va shimoliy Xitoyning xo'jayini bo'lib, g'arbiy qo'shnisi bilan urush emas, savdo istardi. U Sirdaryo bo'yidagi, Qozog'istondagi hozirgi Turkiston yaqinida joylashgan Xorazmshohlarning chegara shahri Orotga bir necha yuz savdogardan iborat karvon yubordi. Noib Inalchuq ularni josuslikda ayblab o'ldirtirdi, Muhammad esa uni qo'llab-quvvatladi. Xon noibni topshirishni talab qilib elchilar yuborganda, bosh elchi qatl qilindi, qolganlari kamsitildi. 1218 yildagi Orot voqeasi urushni muqarrar qildi.

Muhammadning javobi davrning strategik xatosi bo'ldi. U kattaroq qo'shinini jamlash o'rniga garnizonlarni shaharlarga tarqatib, o'z sarkardalaridan va saroyni nazorat qilgan fraksiya sardori onasi Turkon xotundan shubhalanib kutdi. Mo'g'ullar uning davlatini shaharma-shahar egalladi.

1219–1220 yillardagi yurish: Orot va Qizilqum bo'ylab yo'l

Xitoylik qamal muhandislari bilan, ehtimol 100–150 ming kishilik mo'g'ul qo'shini 1219 yil kuzida Xorazmshohlar yeriga kirdi va bo'linib ketdi. Xonning ikki o'g'li Orotni qamal qildi, u bir necha oy bardosh berib, 1220 yil fevral atrofida qulagan; Inalchuq asir olinib qatl etildi. Boshqa kolonna Sirdaryo bo'ylab pastga tushib, Xo'jandni oldi, u yerda noib Temur Malik orol qal'asidan mashhur orqa qo'riq jangini olib borib, daryo bo'ylab qochib ketdi.

Chingizxonning o'zi kutilmagan ish qildi. Kenja o'g'li Tuluy bilan asosiy kuchlarni janubi-g'arbga Qizilqum cho'li orqali boshlab bordi, bu xorazmliklar qo'shin uchun o'tib bo'lmaydi deb hisoblagan taxminan 500 kilometrlik yo'l edi, va 1220 yil 7 fevralda Buxoro oldida, chegaradan ancha ichkarida va har qanday yordamdan uzoqda paydo bo'ldi. Buxoro va Xiva oralig'idagi yo'ldan o'tgan yoki Qizilqum qumtepalari orasidagi yurta lagerida tunagan har kim bu yurish nima ma'no anglatganini tushunadi.

Buxoroning qulashi, 1220 yil fevral

Buxoro garnizoni ikkinchi yoki uchinchi kechada yorib chiqishga urindi va Amudaryo qirg'og'ida qirib tashlandi. Shahar 10 fevralda taslim bo'ldi; qal'a, bugungi Ark, mo'g'ul muhandislari uni teshguncha yana o'n ikki kun bardosh berdi. Qirq yil keyin yozgan fors tarixchisi Juvayniyga ko'ra, Chingizxon juma masjidiga kirib, shahar a'yonlarini yig'dirdi va ularga o'zini gunohlari uchun yuborilgan Xudoning jazosi deb aytdi. Qal'a atrofidagi janglar yog'och shaharni yondirdi va uning ko'p qismi kuyib ketdi.

Saqlanib qolgani siz hozir ko'rayotgan narsadir. 1127 yilda qurilgan Kalon minorasi tik turib qoldi; rivoyatga ko'ra, xon undan hayratga tushgan, garchi uning etagidagi masjid vayron qilingan va hozirgi Kalon masjidi XVI asrdagi qayta qurilgan bino bo'lsa-da. Qisman ko'cha sathidan pastda joylashgan Maqoki Attori masjidi omon qoldi, X asrdagi Somoniylar maqbarasi esa allaqachon yarmigacha loyqaga ko'milgani uchun saqlandi, shu sabab u yo'qolib, faqat 1930-yillarda qayta kashf etildi. Arkning o'zi ko'p marta qayta qurilgan; bugun chiqadigan devorlar asosan XVIII–XIX asrlarga oid, ancha qadimgi poydevorlarda. Hunarmandlar sharqqa, Mo'g'ulistonga haydab ketildi, jangovar yoshdagi erkaklar esa keyingi qamalda tirik qalqon sifatida ishlatildi.

Qayerda turish kerak: kechqurun Poi Kalon maydonida, bularning hammasini ko'rgan minoraga tikilib; so'ng Somoniylar bog'ida, mo'g'ullardan omon qolgan bino daraxtlar orasida turadi. Bizning "Buxoro chuqur" turimiz shahar tarixining aynan shu qatlamiga bir ertalab ajratadi.

Samarqand, 1220 yil mart, va yangi shaharga ko'chish

Chingizxon Samarqandga 1220 yil martda yetib keldi, u yerda unga o'g'illari Orotdan kelgan qo'shin bilan qo'shildi. Xorazmshohning eng katta garnizoni shu yerda edi, manbalarda 40 mingdan 100 mingdan ortiqqacha odam va jang fillari otryadi tilga olinadi, lekin u bir necha kunda sindi. Chiqish yo'q qilindi, turkiy qo'shinlar tomon almashtirmoqchi bo'ldi va baribir o'ldirildi, shahar ulamolari taslim bo'lish haqida kelishdi. Qal'a ham tez orada qulaydi. Buxorodagi kabi hunarmandlar surgun qilindi; aholi tarqatib yuborildi va faqat to'lov to'lagach qaytishga ruxsat berildi.

So'g'dlar va Qoraxoniylarning eski Samarqandi hozirgi markazdan shimolda, Afrosiyob tepaligida turgan. 1220 yildan keyin u hech qachon to'liq qayta o'zlashtirilmadi; shahar keyingi asrda janubi-g'arbda qayta o'sdi va Amir Temur 1370 yilda Samarqandni poytaxt qilganda yangi yerda qurdi. Shu sababli Registon, Bibixonim va Go'ri Amir hozirgi joyida turadi, Afrosiyob esa yalang tepaliklardan iborat arxeologik joy bo'lib, yonida so'g'd devoriy suratlari muzeyi bor.

Qayerda turish kerak: Afrosiyob tizmasi bo'ylab muzeydan Hazrat Xizr masjidi tomon yuring. Ostingizda mo'g'ullar oldingi shahar, tepangizda hech narsa yo'q. So'ng Shohi Zindaga boring, uning eng qadimgi ziyoratgohi Qusam ibn Abbos maqbarasi mo'g'ullar kelganda allaqachon bor edi va Temur oilasi keyinchalik uning atrofida maqbaralar xiyobonini bunyod etdi.

Gurganj va poytaxtning suvga cho'ktirilishi, 1221

Xorazmshohning o'zi qo'shindan oldin g'arbga qochgan edi. Ikki mo'g'ul sarkardasi, Jebe va Subutoy, uni Eron bo'ylab ta'qib qildi; u 1220 yil dekabrda deyarli hamma tomonidan tashlab ketilgan holda Kaspiydagi orolda kasallikdan vafot etdi. Uning poytaxti Gurganj eng uzoq bardosh berdi. 1220 yil oxiridan xonning uch o'g'li tomonidan qamal qilingan, ular qo'mondonlik uchun tortishgan, toki Ugoday boshlig'i etib tayinlangan, shahar bir necha oylik ko'cha janglaridan so'ng 1221 yil aprelda qulaydi. Manbalarga ko'ra, mo'g'ullar keyin Amudaryodagi to'g'onlarni buzib, xarobalarni suv bosdi. Gurganj qayta qurildi, Oltin O'rda davrida yana gullab-yashnadi va 1380-yillarda Temur tomonidan ikkinchi marta vayron qilindi.

Saqlanib qolgani Turkmanistondagi, O'zbekiston chegarasidan 20 kilometr narida joylashgan Ko'hna Urganchda: Qutlug' Temur minorasi, taxminan 60 metr bilan Markaziy Osiyodagi eng baland o'rta asr minoralaridan biri, Turabek xonim va Sulton Tekesh maqbaralari hamda mo'g'ullar oldingi shahar tepaligi. Unga Xivadan turkman vizasi yoki tranzit vizasi bilan Shovot va Dashog'uz chegarasidan o'tib, bir kunlik sayohat qilish mumkin. Biz Turkmanistonda ishlamaymiz, lekin O'zbekiston tomonini tashkil qila olamiz: Xivadan chegaragacha transfer va hujjatlar bo'yicha maslahat. Amaliy tafsilotlar Xivadan Turkman chegarasigacha bo'lgan maqolamizda keltirilgan.

Vohaning O'zbekiston tomonida Xorazmning Ayoz-Qal'a va Tuproq-Qal'a cho'l qal'alari mo'g'ullardan ming yil oldin qurilgan va bosqinchilar duch kelgan mudofaa landshaftidan tasavvur beradi; janubdagi Amudaryo bo'yidagi Qadimgi Termiz ham 1220 yilda vayron qilingan va o'sha joyda qayta qurilmagan.

Jaloliddin Manguberdi: qarshilik

Xorazmshohning to'ng'ich o'g'li Jaloliddin otasi bo'lmagan hamma narsa edi. Xuroson orqali janubga qochib, u Afg'onistonda qo'shin to'pladi va 1221 yil kuzida Kobuldan shimoldagi Parvonda mo'g'ul otryadini mag'lub etdi, bu yurishdagi mo'g'ullarning birinchi jiddiy mag'lubiyati edi. Chingizxon uning ortidan shaxsan ketdi. 1221 yil 24 noyabrda Hind daryosi qirg'og'ida Jaloliddin qo'shini qurshab olinib yo'q qilindi. U otini qirg'oqdan daryoga solib, to'liq qurol-yarog'da narigi tomonga suzib o'tdi, kuzatib turgan xon esa o'g'illariga otaning shunday o'g'li bo'lishi kerak, degan deyiladi.

Jaloliddin keyingi o'n yilni Hindiston, Eron, Kavkaz va Anadoluda kurashib o'tkazdi, Xorazmni hech qachon qaytarib ololmadi va 1231 yilda Kurdistonda o'ldirildi. Mustaqil O'zbekistonda u milliy qahramonga aylandi: davlat ordeni uning nomini olgan, Toshkent va Urganch oralig'idagi tungi poyezd uning nomida, eski poytaxt nomini olgan zamonaviy Urganch shahrida esa otliq haykali turadi. Unga bag'ishlangan yodgorliklar Xorazm marshrutini yakunlash uchun tabiiy joy.

Zabt etilgandan keyin: Chig'atoy ulusi va Temurga yo'l

Movarounnahr xonning ikkinchi o'g'li Chig'atoyga o'tdi va uning avlodlari uni bir yarim asr Chig'atoy ulusi sifatida boshqardi. Tiklanish sekin, lekin haqiqiy edi. Buxoro va Samarqand eski devorlar ichida qayta qurildi, islom ikki avlod ichida mo'g'ul elitasi orasida yana mustahkamlandi, mo'g'ullar Xitoydan Qora dengizgacha qo'riqlagan savdo yo'llari esa yangi farovonlik keltirdi. Dahshatlarni qayd etgan Juvayniyning o'zi mo'g'ul ma'muriyatida ishlagan.

XIV asr o'rtalariga kelib ulus qabila konfederatsiyalariga bo'linib ketdi va Amir Temur ulardan biri, Shahrisabzning barlos qabilasidan chiqdi. U 1370 yilda Samarqandni oldi, chingiziy nomidan hukmronlik qilish uchun Chingizxon avlodiga uylandi va bugun mehmonlarni jalb qiladigan yodgorliklar shaharni bunyod etdi. Haqiqiy ma'noda mo'g'ul bosqini temuriylar Samarqandi qurilgan yerni tozaladi. Amir Temur va O'zbekiston tarixi haqidagi maqolalarimiz hikoyani shu yerdan davom ettiradi.

Mo'g'ul bosqini izidan yerda yurish

Tarixga qiziqqan sayyoh butun yurishni ikki haftalik halqa marshrutda kuzatishi mumkin:

• Toshkent va Sirdaryo: Chirchiq vodiysi mo'g'ullarning yaqinlashish yo'li edi; Orot xarobalari Turkiston yaqinida Qozog'iston chegarasi orqali bir kunlik sayohat masofasida, bu haqda maslahat bera olamiz
• Xo'jand (Tojikiston): Temur Malikning orol qal'asi o'rni, Farg'ona tomondan yoki Toshkentdan tojik elektron vizasi bilan bir kunlik sayohat sifatida boriladi
• Samarqand: Afrosiyob va uning muzeyi, eski shahar ustidagi Hazrat Xizr masjidi, Shohi Zindadagi eng qadimgi ziyoratgoh, so'ng yangi yerda qurilgan temuriylar shahri
• Buxoro: Kalon minorasi, Maqoki Attori, Somoniylar maqbarasi va Ark
• Qizilqum: Buxoro va Xiva oralig'idagi cho'l yo'li, eng yaxshisi yurta lagerida tunash bilan
• Xorazm: mo'g'ullardan oldingi cho'l qal'alari, Urganchdagi Jaloliddin haykali va turkman vizasi borlar uchun Ko'hna Urganch

Bizning Buyuk Ipak yo'li turimiz bu ro'yxatdagi barcha O'zbekiston obyektlarini qamrab oladi, shuningdek yilnomalarni biladigan gid bilan yurish atrofida yakka tartibdagi marshrut tuzib, O'zbekiston tomonidan Xo'jand yoki Orotga bir kunlik sayohatlarni qo'shib, Ko'hna Urganch uchun Turkman chegarasigacha transferni tashkil qila olamiz.