Xorazm sahro qal'alari: Xivadan Ayoz-Qal'a va Tuproq-Qal'a

Xorazmning sahro qal'alari Xivadan chiqiladigan eng yaxshi bir kunlik sayohat va O'zbekistondagi eng ta'sirchan manzillardan biridir. Amudaryoning narigi tomonida, Qizilqum cho'li chekkasida qum va paxta dalalari orasidan o'nlab xom g'isht qal'alar bo'y cho'zadi: yalang'och tepalikdagi Ayoz-Qal'a, Tuproq-Qal'aning saroy tepaligi, Qizil-Qal'aning to'rtburchak devorlari va yolg'iz Jonbos-Qal'aning halqasimon xarobasi. Mahalliy aholi bu hududni Ellikqal'a, ya'ni ellik qal'a deb ataydi va bu nom mubolag'adan unchalik uzoq emas.

Aksariyati ikki ming yillik yoki undan ham qadimiy, Ichan Qal'a devorlari ichidagi har qanday obidadan ko'hnadir. Ushbu qo'llanmada ularning tarixi, qaysilarini ko'rish kerakligi, Xiva yoki Urganchdan qanday borish, 2026-yilda bir kunlik sayohat qancha turishi va Ayoz-Qal'a etagidagi yurta lagerida tunash kerak yoki yo'qligi haqida so'z yuritamiz.

Xorazm sahro qal'alari nima?

Xorazm (Xorazm, Xvarazm yoki Chorasmia deb ham yoziladi) Orol dengizining qadimiy sohilidan janubda joylashgan Amudaryo deltasi vohasidir. Kamida miloddan avvalgi I ming yillik o'rtalaridan boshlab u boy dehqonchilik davlati bo'lgan, bir muddat Ahamoniylar Eroni imperiyasining viloyati, keyinroq esa o'z hukmdorlari, tangalari va yozuviga ega mustaqil podsholik edi. Uning ekin maydonlari kanallarga bog'liq bo'lib, uch tomondan sahro va ko'chmanchi qabilalar bilan o'ralgan edi.

Javob qal'alar, ya'ni quyoshda quritilgan xom g'isht va pahsadan qurilgan istehkomlar bo'ldi. Ba'zilari voha va kanallar chegarasini qo'riqlagan, ba'zilari mustahkam shaharlar, yana ba'zilari mahalliy hukmdorlarning qarorgohlari bo'lgan. Daryolar o'zanini o'zgartirgan yoki kanallar loyqa bosgan paytda ko'pchiligi tashlab ketilgan, shuning uchun ular hozir huvillagan sahroda, quruq iqlim sharofati bilan saqlanib turibdi.

Qal'alarning aksariyati O'zbekistonning shimoli-g'arbini qamrab olgan avtonom respublika — Qoraqalpog'istonning Ellikqal'a va Beruniy tumanlarida joylashgan. Ularni 1937-yildan boshlab Sergey Tolstov boshchiligidagi Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi tizimli o'rgandi; uning ishi Tuproq-Qal'a saroyini va qadimgi Xorazm haqidagi bilimlarimizning katta qismini ochib berdi.

YUNESKO Qadimgi Xorazm sahro qasrlarini 2008-yildan beri Dastlabki ro'yxatga kiritgan. Ular hali Butunjahon merosi ob'ekti emas, shuning uchun aksini aytganlarga ehtiyot bo'ling.

Ayoz-Qal'a: uchta qal'a va eng go'zal manzara

Ayoz-Qal'a guruhning eng ta'sirchan qal'asi va barcha suratlardagi manzildir. Aslida bu uchta alohida ob'ekt.

• Ayoz-Qal'a 1 tik tepalik cho'qqisida joylashgan va eng qadimiysi bo'lib, odatda miloddan avvalgi IV–III asrlarga oid deb hisoblanadi. O'q otish tuynuklari bor qo'sh devorlari hozir ham yaqqol ko'rinadi. U shahar emas, balki ehtimol bosh pana va qarorgoh vazifasini o'tagan.
• Ayoz-Qal'a 2 kichikroq va keyingi davrga oid, pastdagi konussimon tepalikda joylashgan mustahkam qarorgoh bo'lib, ko'pchilik manbalarda milodiy VI–VIII asrlarga oid deb ko'rsatiladi.
• Ayoz-Qal'a 3 tekislikdagi katta to'rtburchak istehkom bo'lib, taxminan milodiy I–II asrlarga oid deb taxmin qilinadi, uni bir paytlar dalalar o'rab turgan.

Ayoz-Qal'a 1 ga chiqish qumli yo'ldan 15–20 daqiqa vaqt oladi va kunning eng yorqin lahzasi hisoblanadi. Cho'qqidan bir tomonda Qizilqum sahrosi, ikkinchi tomonda yam-yashil voha va kichik Ayoz-Ko'l, pastda esa yurta lageri ko'rinadi. Quyosh botishi va erta tong eng yaxshi yorug'lik va eng qulay haroratni beradi. Yaxshi ilashadigan poyabzal kiying: qiyalik sochilgan qum va ufalanuvchi loydan iborat.

Tuproq-Qal'a: Xorazm shohlari saroyi

Tuproq-Qal'a tarixiy jihatdan eng muhim ob'ektdir. Bu miloddan keyingi I–III asrlarda qurilgan, to'rtburchak minorali devorlar bilan o'ralgan, taxminan 17 gektarli rejalashtirilgan shahar bo'lib, taxminan IV yoki V asrgacha yashalgan. Uning shimoli-g'arbiy burchagida ko'tarma maydonchada saroy turgan; Tolstov arxeologlari u yerda rangli devoriy suratlar va loy haykallar bilan bezatilgan zallar, olovxona va taxt zalini topishgan. Ular shuningdek, xorazmiy tilida yog'och va teriga yozilgan yuzdan ortiq hujjatni, shulardan uchtasi milodiy 207, 231 va 232-yillarga oid ekanini aniqlashgan; bu ob'ektni o'z davri uchun nihoyatda aniq sanalanadigan qiladi.

Hozir ko'rinadigan narsa shahar devorlarining konturi va yemirilgan saroy tepaligi bo'lib, unga chiqib, shahar rejasini yuqoridan ko'rish mumkin. Devoriy suratlar va haykallar endi joyida yo'q; Xorazm qazilmalaridan topilmalar hozir muzeylarda, jumladan Nukusdagi Savitskiy muzeyida va Sankt-Peterburgdagi Davlat Ermitajida saqlanadi. Bu yerda yaxshi gid katta yordam beradi, chunki xarobalarni Ayoz-Qal'aga qaraganda tushunish qiyinroq.

Tuproq-Qal'a Ayoz-Qal'adan taxminan 30 km narida joylashgan va odatda kunning ikkinchi to'xtashi bo'ladi.

Qizil-Qal'a va Jonbos-Qal'a

Qizil-Qal'a, ya'ni Qizil qal'a, Tuproq-Qal'a va Beruniy shahri o'rtasidagi yo'l yaqinida joylashgan ixcham to'rtburchak qal'adir. U taxminan milodiy I–IV asrlar orasida qurilgan va yashalgan, so'ngra XII–XIII asrlarda, mo'g'ullar bosqini davrida qayta mustahkamlangan. Balandligi 16 metrgacha yetadigan devorlari qisman tiklangan, shuning uchun bu qal'alar to'liq holida qanday ko'rinishga ega bo'lganini eng yaxshi tasavvur qilish imkonini beradi. Ko'rish 20–30 daqiqa vaqt oladi va u birinchi yoki oxirgi qulay to'xtash joyidir.

Jonbos-Qal'a odatiy yo'ldan chetroqda, Ellikqal'a tumanida, Ko'kcha qishlog'i yaqinida joylashgan. U guruhning eng qadimiylaridan biri bo'lib, miloddan avvalgi IV asrda asos solingan va milodiy I asr atrofida tashlab ketilgan. Bu minorasiz katta to'rtburchak devorlar majmuasi, bu esa g'ayrioddiy holat; janubiy qismi ichida Xorazmdagi ma'lum eng qadimiy olovxonalardan birining qoldiqlari bor. Bu yerga kam sayyoh keladi, shuning uchun siz u yerda yolg'iz qolishingiz mumkin. Agar bir kun to'liq vaqtingiz va yo'llarni biladigan haydovchingiz bo'lsa, uni dasturga qo'shing.

Yo'lda uchrashi mumkin bo'lgan boshqa ob'ektlar orasida kuchli devorlari malika haqidagi rivoyat bilan bog'liq bo'lgan Guldursun-Qal'a (rivoyatga ko'ra, malika qal'ani bosqinchiga xiyonat bilan topshirgan) va Ayoz-Qal'aga yaqin joylashgan katta ilk aholi punkti Oqchaxon-Qal'a bor. Gidingizdan o'sha kuni qaysilariga borish mumkinligini so'rang.

Xivadan Ayoz-Qal'a va Tuproq-Qal'aga qanday borish mumkin

Bu sayohat uchun mantiqli jamoat transporti yo'q. Amaliy variantlar: haydovchi bilan shaxsiy avtomobil, Xivadan turistik tur yoki Xiva bilan Nukus oralig'idagi yo'lda to'xtash.

• Xivadan: Ayoz-Qal'a taxminan 100–110 km uzoqlikda, Urganch orqali, Amudaryodan o'tib, Beruniy yoki Bo'ston tomonga davom etib, yo'l taxminan ikki soat. Qizil-Qal'a, Tuproq-Qal'a va Ayoz-Qal'ani aylanib, orqaga qaytish taxminan 250–300 km.
• Urganchdan: Ayoz-Qal'agacha taxminan 70–80 km, avtomobilda bir yarim soat. Urganchda eng yaqin aeroport va temir yo'l vokzali bor.
• Nukusdan: qal'alar Nukus bilan Xiva oralig'ining taxminan o'rtasida joylashgan, shuning uchun ko'p sayyohlar ularni shu ikki shahar orasidagi transferda, Savitskiy muzeyi bilan birga, uzunroq safarda esa Mo'ynoqdagi Orol dengizi bilan birga ko'radi.

Yo'llar ob'ektlargacha asfaltlangan, Ayoz-Qal'a yurta lageriga esa qisqa qumli qism bor. Oddiy avtomobil yetarli; asosiy uch qal'a uchun 4x4 kerak emas. Jonbos-Qal'a va kichikroq ob'ektlar uchun haydovchingizdan yo'l holatini oldindan so'rang.

Xivadan erta, soat 08:00 atrofida chiqing, ayniqsa may–sentyabr oylarida. Ob'ektlarda soya yo'q, yozda sahroda harorat 40 daraja Selsiy va undan ham yuqori bo'ladi.

Sahro qal'alariga bir kunlik sayohat qancha turadi?

2026-yil uchun odatiy narxlar (2026-yil noyabr holatiga):

• Xivadan kun bo'yi haydovchili shaxsiy avtomobil: mavsum, qal'alar soni va avtomobil mehmonxona yoki agentlik orqali buyurtma qilinganiga qarab, avtomobil uchun taxminan 60–100 AQSh dollari.
• Ingliz tilini biladigan gid: qo'shimcha xarajat, odatda kun uchun 40–70 AQSh dollari. Ob'ektda ma'lumot kam bo'lgan Tuproq-Qal'ada bu o'zini oqlaydi.
• Xivadan onlayn sotiladigan guruh turlari: odatda kirish chiptalarisiz, kishi boshiga taxminan 75–100 AQSh dollari.
• Kirish chiptalari: katta emas, chiptali qal'alarda har bir ob'ekt uchun taxminan 20 000–30 000 so'm, naqd to'lanadi. Narxlar va chipta tizimi o'zgarib turadi, har bir ob'ektda ham haq olinmaydi.
• Tushlik: Ayoz-Qal'a yurta lagerida yoki Beruniy yoki Bo'stondagi yo'l bo'yi kafesida.

Kirish chiptalari va kutish vaqti narxga kiritilganini oldindan kelishib oling va so'mda naqd pul olib yuring. Sayohat xarajatlari bo'yicha qo'llanmamizda O'zbekiston uchun kengroq byudjetlar keltirilgan.

Ayoz-Qal'a yurta lageri: tunashga arziydimi?

Ayoz-Qal'a ro'parasidagi past tepalikda yurta lageri ko'p yillardan beri sayyohlarni qabul qilib keladi. Mehmonlar ko'rpa-to'shakli namat yurtalarda tunaydi, umumiy yuvinish xonalari alohida binoda joylashgan. Kechki ovqat odatda mahalliy qoraqalpoq va o'zbek taomlaridan iborat bo'lib, choy bilan beriladi, nonushta ko'pchilik paketlarga kiritilgan. Tuyada sayr va ko'lgacha qisqa piyoda yurish qo'shimcha xizmat sifatida taklif etiladi.

Arziydimi? Agar vaqtingiz bo'lsa, ha. Bir kunlik sayohat yaxshi; tunash esa unutilmas. Siz Ayoz-Qal'ani quyosh botganda ham, quyosh chiqqanda ham ko'rasiz, o'shanda devorlar to'q sariq tusga kiradi, sahro esa butunlay sukunatga cho'madi, tungi osmon Xivadagidan ancha qorong'i bo'ladi. Bu shuningdek Xiva bilan Nukus oralig'idagi uzoq yo'lni bo'lib beradi.

Bilib qo'yish kerak:

• Qulayliklar oddiy. Yurtalar odam soniga qarab umumiy yoki alohida bo'ladi, sharoitlar sodda.
• Bahor va kuzda issiq kundan keyin ham tunlar sovuq. Issiq kiyim olib keling.
• Transport, yurta, kechki ovqat va nonushtani o'z ichiga olgan Xivadan tunash paketlari 2026-yilda guruh hajmi va xizmatlarga qarab, odatda kishi boshiga taxminan 150–300 AQSh dollariga sotiladi.
• Ochiq bo'lish sanalari mavsum va operatorga bog'liq; qishda qolishni rejalashtirishdan oldin mavjudligini tasdiqlang.

Boshqa mashhur sahro lageri — Nurota va Aydarko'l yurta lagerlari haqidagi maqolamiz taqqoslash uchun O'zbekistondagi ikkinchi mashhur sahro tunash joyini yoritadi.

Xivadan bir kunlik tavsiya etilgan marshrut

Jaziramadan oldin, erta boshlaydigan oqilona tartib:

• 08:00 Xivadan chiqish, Urganch orqali o'tib, Amudaryodan kechib o'tish.
• 09:45 Qizil-Qal'a, tiklangan devorlarni ko'rish uchun qisqa to'xtash.
• 10:30 Tuproq-Qal'a: saroy tepaligiga chiqish va qadimiy shahar rejasi bo'ylab yurish, taxminan bir soat.
• 12:00 Ayoz-Qal'aga yo'l olish va yurta lagerida tushlik qilish.
• 13:30 Ayoz-Qal'a 1 ga chiqish va Ayoz-Qal'a 2 yonidan tushish, taxminan 90 daqiqa.
• 15:30 Qaytish, Xivaga soat 17:30–18:00 atrofida yetib kelish.

Yozda tartibni teskarisiga o'zgartiring va Ayoz-Qal'aga quyosh chiqishiga yetib keling yoki sayohatni lagerda tunash bilan ikki kunga bo'ling. Agar Xivaga qaytmay, Nukusga ketayotgan bo'lsangiz, xuddi shu tartib to'g'ri keladi va keyingi yo'l taxminan ikki yarim–uch soat oladi.

Xorazm qal'alariga borishning eng yaxshi vaqti

Aprel, may, sentyabr va oktyabr ideal: iliq kunlar, salqin tunlar va yumshoq yorug'lik. Mart va noyabr yaxshi bo'lishi mumkin, lekin salqin, vaqti-vaqti bilan chang bo'ronlari bo'ladi. Iyundan avgustgacha kunduzgi harorat ko'pincha 40 darajadan oshadi, shuning uchun tongda boring, ko'p suv olib yuring va tushlikni binoda rejalashtiring. Qish sovuq va xira, lekin sokin; qal'alar ochiq, ammo yurta lagerlari ochiq bo'lmasligi mumkin.

Qaysi fasl bo'lishidan qat'i nazar, o'zingiz bilan oling:

• Shlyapa, quyoshdan saqlovchi ko'zoynak va quyoshdan himoya kremi; hech bir ob'ektda soya yo'q.
• Kamida ikki litrdan suv har bir kishiga.
• Qumli ko'tarilishlar uchun yaxshi ilashadigan poyabzal.
• Chiptalar, tushlik va choy puli uchun so'mda naqd pul.

O'zbekiston ob-havosi oylar bo'yicha qo'llanmamizda Xorazmdagi harorat haqida batafsil ma'lumot bor.

Qal'alarni sayohat dasturiga qanday kiritish mumkin

Qal'alar sayohat dasturiga uch usuldan birida eng yaxshi mos keladi:

• Xivadan bir kunlik sayohat. To'liq kun ajrating, ideal holda Ichan Qal'ani ko'rganingizdan keyin, turishingizning ikkinchi yoki uchinchi kuni.
• Xiva va Nukus oralig'idagi yo'lda. Qizil-Qal'a, Tuproq-Qal'a va Ayoz-Qal'ani yurta lagerida tunash bilan birlashtiring, so'ngra Savitskiy muzeyi uchun Nukusga davom eting.
• Mo'ynoq va Orol dengizi bilan uzoqroq Qoraqalpog'iston safarining bir qismi sifatida. Buning uchun Xivadan boshlab kamida uch kun kerak.

Arziydimi? Agar Xivada ikki kecha yoki undan ko'p qolsangiz, bizningcha, ha. Ayoz-Qal'a va Tuproq-Qal'a tiklangan shaharlar bera olmaydigan qadimiylik va manzara tuyg'usini beradi, ular O'zbekistonda ob'ektni bir necha mehmon bilan baham ko'rishingiz mumkin bo'lgan kam joylardan biridir. Xiva bo'yicha sayohat qo'llanmamiz mintaqadagi qolgan vaqtingizni qanday rejalashtirishni tushuntiradi.

TourEast bilan qal'alarga tashrif

Bizning Sahro qal'alari va Orol dengizi turimiz Ayoz-Qal'a va Tuproq-Qal'ani, Nukusdagi Savitskiy muzeyini va Mo'ynoqdagi Orol dengizini qamrab oladi. Shuningdek, Xivadan avtomobil, haydovchi va gid bilan shaxsiy bir kunlik sayohatni tashkil qilishimiz yoki qal'alarni Xorazm va Qoraqalpog'iston bo'ylab individual sayohat dasturiga kiritishimiz mumkin.