O‘zbekistonda ziyorat: Samarqand, Buxoro va Toshkentning muqaddas maskanlari

Ko‘plab musulmon sayyohlar uchun O‘zbekistonga ziyorat (ziarah) — umrning eng unutilmas safaridir. Amudaryo va Sirdaryo oralig‘idagi zamin arab manbalarida Movarounnahr deb atalgan va islom olamiga eng hurmatli olimlardan bir qatorini bergan: Imom al-Buxoriy, Imom al-Moturidiy, Imom at-Termiziy hamda naqshbandiya tariqatining tasavvuf murshidlari. Ularning Samarqand, Buxoro, Toshkent va Termizdagi qabrlari muzey emas, balki jonli ibodat maskanlaridir.

Ushbu qo‘llanmada O‘zbekistonning asosiy muqaddas maskanlari, 2026-yilda yuz bergan o‘zgarishlar (Imom al-Buxoriy majmuasi qayta qurildi, Usmon Mushafi Toshkentdagi yangi manzilga ko‘chirildi), ziyoratgohdagi odob qoidalari hamda yetti–to‘qqiz kunlik ziyorat safari uchun amaliy marshrut bayon etilgan.

Ziyorat nima va nega aynan O‘zbekiston?

Ziyorat oddiygina «tashrif» degan ma’noni bildiradi: masjidlarda namoz o‘qish, olimlar va solih insonlarning qabrlarini ziyorat qilish, salom berish va tafakkur qilish uchun safar qilish. Janubi-Sharqiy Osiyoda xuddi shu safar ko‘pincha ziarah deb ataladi, O‘zbekiston esa Haramayn, Turkiya va Iordaniyadan keyin bu borada eng mashhur yo‘nalishlardan biriga aylandi.

Buning yaxshi sabablari bor. O‘zbekiston aholisining aksariyati musulmon, asosan hanafiy mazhabida, shu bois halol taom odatiy hol, eski shaharlarda azon eshitiladi, jome masjidlar juma namozida to‘ladi. Malayziya va Indoneziya fuqarolari 30 kungacha vizasiz kirishi mumkin. Maskanlar bir-biriga yaqin: Toshkent, Samarqand va Buxoro tezyurar Afrosiyob poyezdlari bilan bog‘langan, shuning uchun ziyoratchi uzoq yo‘l yurmasdan asosiy ziyoratgohlarni bir haftada aylanib chiqishi mumkin.

Indoneziyalik mehmonlar uchun bu yerda shaxsiy bog‘liqlik ham bor. Prezident Sukarno 1961-yilda Imom al-Buxoriy qabrini ziyorat qilgan, o‘sha paytda maskan sovet hukmronligi ostida e’tiborsiz qolgan edi. Indoneziya va o‘zbek manbalari ham maskanning dastlabki ta’mirlanishi aynan uning iltimosi bilan bog‘liq deb hisoblaydi, majmuadagi gidlar uning ismini hozir ham iliqlik bilan tilga oladi.

Samarqand yaqinidagi Imom al-Buxoriy majmuasi (2026-yilda qayta qurilgan)

Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy 810-yilda Buxoroda tug‘ilgan va 870-yilda Samarqand yaqinidagi Hartang qishlog‘ida vafot etgan. Uning «Sahih al-Buxoriy» asari sunniy musulmonlar tomonidan hadislarning eng ishonchli to‘plami sifatida e’tirof etiladi. U shu yerda dafn etilgan, yodgorlik majmuasi esa O‘zbekistondagi har qanday ziyoratning eng muhim bekatidir.

Majmua Samarqanddan taxminan 25 km shimolda, avtomobilda qariyb 30–40 daqiqa masofada joylashgan. Masjid va maqbara 1997–1998-yillarda qurilgan, 2025-yilda esa maskan qayta qurilib, sezilarli kengaytirildi. Prezident Mirziyoyev yangi majmuani 2026-yil 19-martda, Ramazon hayitidan sal oldin ochdi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra:

• Majmua hozir taxminan 45 gektarni egallaydi.
• Oq marmardan qurilgan yangi masjid 10 000 dan ortiq namozxonni sig‘diradi, to‘rtta minora va ko‘k gumbazlar guruhiga ega.
• To‘qqizta pavilyondan iborat muzey Imom al-Buxoriyning hayoti va safarlari, hadislarning to‘planishi va tekshirilishi hamda Payg‘ambar Muhammad alayhissalomning hayotini yoritadi.
• Maskan kuniga 65 000 gacha tashrifchiga mo‘ljallangan, yonida mehmonxona va mehmon uylari bo‘lgan turistik markaz qurilgan.

Qabrning o‘zi sardobada joylashgan; gumbazli yodgorlik binosida ko‘rinadigan sag‘ana ramziy qabrdir. Ziyoratchilar odatda masjidda ikki rakat namoz o‘qiydi, so‘ng maqbarada Fotiha surasini tilovat qilib, duo qiladi. Ikki–uch soat ajrating, agar masjidda peshin yoki asr namozini o‘qimoqchi bo‘lsangiz — undan ham ko‘proq. Juma kunlari va hayit atrofidagi kunlar juda gavjum bo‘ladi: ba’zi ziyoratchilar bu muhitni yoqtiradi, boshqalari esa undan qochadi.

Samarqanddagi boshqa muqaddas maskanlar: Shohizinda, al-Moturidiy va boshqalar

Samarqand ko‘proq Registon va temuriylar madrasalari bilan mashhur, ammo u ayni paytda ziyoratgohlar shahri hamdir. Gidlarimiz odatda ularni Imom al-Buxoriy majmuasi bilan ikki kunga uyg‘unlashtiradi.

• Shohizinda: nekropol Payg‘ambar Muhammad alayhissalomning amakivachchasi Qusam ibn Abbosga nisbat beriladigan qabr atrofida o‘sgan; u VII asrda arab qo‘shinlari bilan bu hududga kelgan. Rivoyatga ko‘ra, u namoz o‘qib turganida shahid qilingan, nomi esa «Tirik Shoh» degan ma’noni anglatadi. Qusam ibn Abbos maqbarasi va masjidi ko‘k koshinli maqbaralar xiyobonining yuqori qismida joylashgan. Butun majmuani alohida Shohizinda qo‘llanmamizda yoritganmiz.
• Imom al-Moturidiy: Abu Mansur al-Moturidiy (944-yilda vafot etgan) sunniy aqidaning ikki asosiy maktabidan birini asos solgan, uni hanafiy musulmonlarning ko‘pchiligi tutadi. U Registondan bir necha daqiqalik yo‘ldagi qadimiy Chokardiza qabristonida dafn etilgan. 2025–2026-yillarda majmua 10,2 gektarlik maydonda yangi masjid, kutubxona, muzey va o‘quv markazi bilan yangilandi, yonida esa hanafiy fiqhining mumtoz asari «al-Hidoya» muallifi Burhoniddin al-Marg‘inoniy maqbarasi qayta tiklandi.
• Xo‘ja Doniyor: qadimiy Afrosiyob shahristoni chekkasidagi uzun maqbara an’anaga ko‘ra Doniyor payg‘ambar bilan bog‘lanadi. Uni musulmonlar, nasroniylar va yahudiylar birdek hurmat qiladi, Siyob ariqchasi ustidagi muhit esa osoyishta.
• Hazrat Xizr masjidi: Siyob bozori ustidagi tepalikda joylashgan XIX asr masjidi, sayr oralig‘ida namoz o‘qish uchun qulay joy.

Amir Temur qabri bo‘lgan Go‘ri Amirni ham ko‘rishga arziydi. Temurning ma’naviy ustozi Mir Sayyid Baraka xuddi shu maqbarada, Temurning yonida dafn etilgan.

Buxorodagi Bahouddin Naqshband majmuasi

Buxoro uzoq vaqt Buxoroi Sharif, ya’ni «Muqaddas Buxoro» deb atalgan, eng ko‘p ziyorat qilinadigan ziyoratgohi esa Bahouddin Naqshband (1318–1389) qabridir; naqshbandiya tasavvuf tariqati aynan uning nomi bilan atalgan. Tariqat Buxorodan Hindiston, Turkiya, Kavkaz va Malay olamiga tarqalgan, shuning uchun Indoneziya va Malayziyadan kelgan ko‘plab ziyoratchilar bu maskan bilan bevosita bog‘liqlikni his etadi.

Majmua tarixan Qasri Orifon deb nomlangan qishloqda, eski shaharning shimoli-sharqida, taxminan 10–12 km masofada, avtomobilda 20–25 daqiqalik yo‘lda joylashgan. Sovet davrida ziyorat qilish taqiqlangan edi; maskan 1993-yildan, so‘ng 2003 va 2010-yillarda yana ta’mirlandi, 2023-yilda esa YuNESKOning «Ipak yo‘llari: Zarafshon–Qoraqum yo‘lagi» Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritildi.

Siz nimalarni ko‘rasiz:

• Bahouddin Naqshbandning ochiq osmon ostidagi qabr hovlisi, ziyoratchilar bu yerda Fotiha tilovat qiladi.
• 1544–1545-yillarda qurilgan, masjidlar va hovlisi bo‘lgan katta xonaqoh (tasavvuf maskani).
• Yaqin atrofdagi onasining qabri, uni ham ziyoratchilar ziyorat qiladi.
• Kichik minora (1885), hovuz va qadimiy daraxtlar — yozda ham bu yerni yoqimli qiladi.

Kirish bepul yoki oz miqdordagi to‘lov evaziga; saqlash uchun xayr-ehson mamnuniyat bilan qabul qilinadi. Bir–bir yarim soat ajrating. Bu yerda o‘z yurtingizdagidan farq qiluvchi mahalliy urf-odatlarni ko‘rishingiz mumkin; mehmonlar shunchaki o‘z amaliyotiga amal qiladi va boshqalarni hurmat qiladi.

Buxoroning Yetti Piri (Yetti Pir)

Mahalliy an’anada «Yetti Pir» haqida so‘z yuritiladi — bular Bahouddin Naqshbandga olib kelgan ustozlar silsilasi bo‘lmish xojagon tariqatining yetti murshididir. Yettala ziyoratgohni bir yoki ikki kunda aylanib chiqish Buxoro viloyatidagi mashhur ziyorat dasturidir. Odatdagi tartib:

• Abdulxoliq G‘ijduvoniy (XII asr), Buxorodan taxminan 45–50 km narida joylashgan G‘ijduvon shahrida; yettilikning birinchisi hisoblanadi.
• Orif Revgariy, G‘ijduvoniyning shogirdi.
• Mahmud Anjir Fag‘noviy, o‘z qishlog‘ida dafn etilgan, bugun u Anjirbog‘ deb ataladi.
• Ali Romitaniy (Xo‘ja Azizon), kasbi to‘quvchi, Romitan tumanida.
• Muhammad Bobo Samosiy, Bahouddin Naqshbandning birinchi ustozi.
• Sayyid Amir Kulol, uning ikkinchi ustozi.
• Bahouddin Naqshband, yettinchisi, Qasri Orifonda.

Ziyoratgohlar Buxoro atrofidagi bir necha tumanga tarqalgan, aksari shahardan 20–60 km uzoqlikda, qishloq yo‘llari bo‘ylab joylashgan. Yettalasini qulay aylanib chiqish avtomobil va haydovchi bilan to‘liq bir kunni yoki Buxoroning eski shahri bilan uyg‘unlashtirilgan ikkita yarim kunni oladi. Qishloqlarni biladigan gid katta yordam beradi, chunki yo‘l belgilari asosan o‘zbek tilida. G‘ijduvon sopol ustaxonalari bilan ham mashhur, bu yo‘l ustidagi tabiiy to‘xtash joyidir.

Toshkentdagi Hast Imom va Usmon Mushafi

Ko‘pchilik ziyorat safarlari Toshkentdan boshlanadi yoki shu yerda yakunlanadi, shaharning eski mahallasidagi qadimiy Hazrati Imom (Hast Imom) maydoni esa mamlakatning diniy qalbidir. U O‘zbekiston musulmonlari idorasining qarorgohi hamdir.

• Kaffol Shoshiy maqbarasi: Abu Bakr al-Kaffol ash-Shoshiy X asrning olimi va shoiri, Toshkentning homiy avliyosi. Hozirgi maqbara XVI asrga oid.
• Baroqxon madrasasi: XVI asr madrasasi, bugun hunarmandchilik va xattotlik ustaxonalari joylashgan.
• Hazrati Imom jome masjidi: 2007-yilda ikkita baland minora bilan qurilgan, shaharning asosiy juma masjidi.
• Tillashayx masjidi va Muyi Muborak madrasasi: Muyi Muborak nomi Payg‘ambar Muhammad alayhissalomga nisbat beriladigan soch tolasidan olingan, rivoyatga ko‘ra, u shu yerda saqlanadi.

Maydonning buyuk xazinasi — Usmon Mushafi, u Samarqand quf xatidagi Qur’on deb ham ataladi va saqlanib qolgan eng qadimiy Qur’onlardan biridir. Yillar davomida u Muyi Muborak madrasasida namoyish etilgan. 2025-yil noyabrida u maydon yonidagi, 2026-yil 17-martda ochilgan yangi Islom sivilizatsiyasi markaziga ko‘chirildi. Hozir u markaz qalbidagi Qur’on Karim zalida, Markaziy Osiyo olimlariga bag‘ishlangan ko‘rgazmalar yonida namoyish etiladi. Agar eskiroq marshrutda uni madrasada ko‘rishingiz kerakligi aytilgan bo‘lsa, bu ma’lumot eskirgan. 2026-yilda ish vaqti haqida hamon turlicha ma’lumotlar berilgani uchun, har bir tashrifdan oldin uni tekshirib olamiz.

Maydon va markaz uchun ikki–uch soat ajrating, imkon bo‘lsa, tashrifni Hazrati Imom masjidida peshin yoki juma namoziga to‘g‘rilang.

Termiz: al-Hakim at-Termiziy va Imom at-Termiziy

Eng janubda, Amudaryo bo‘yida, Afg‘oniston qarshisida joylashgan Termiz — uchinchi buyuk ziyorat hududi bo‘lib, Toshkentdan ichki reys (taxminan bir yarim soat) bilan uni osongina qo‘shish mumkin.

• al-Hakim at-Termiziy: IX asrning tasavvuf olimi va muallifi Qadimiy Termizda, qadimiy qal’a va daryo yaqinida dafn etilgan. Maqbara XI–XV asrlar davomida shakllangan va o‘yma terrakota hamda ganch bezaklariga ega; yonida masjid va ziyoratchilar xonalari bor.
• Imom at-Termiziy: oltita ishonchli hadis to‘plamidan biri bo‘lmish «Jomi’ at-Termiziy»ni tuzgan Abu Iso at-Termiziy Termizdan taxminan 60 km shimoldagi Sherobod yaqinida dafn etilgan. So‘nggi yillarda uning qabri atrofida yangi yodgorlik majmuasi barpo etilgan.

Termizda shuningdek, Termiz sayyidlarining Sulton Saodat ansambli va dastlabki buddaviy ahamiyatli maskanlar bor. Ikki kun — borib-kelish uchun oqilona qo‘shimcha. Termizda yoz juda issiq, ko‘pincha 40°C dan oshadi, shuning uchun bahor va kuz eng yaxshi fasllardir.

Ziyorat odobi: kiyim, namoz va ziyoratgohlardagi xulq

O‘zbekiston musulmonlar ko‘pchilikni tashkil etuvchi dunyoviy davlat, ziyoratchilar esa iliq kutib olinadi. Bir necha qoida tashrifni yengillashtiradi:

• Kiyim: erkaklar uzun shim va yenglik ko‘ylakda; ayollar qo‘l va oyoqlari yopiq, ro‘mol bilan. Ro‘mollar ba’zan kirish joyida beriladi, ammo o‘zingiznikini olib keling.
• Poyabzal: namozxona va ba’zi maqbaralarga kirishdan oldin yechiladi; odatda eshik oldida javonlar bo‘ladi.
• Ayollar: yirik masjid va majmualarda ayollar uchun alohida joy bor, ammo ko‘plab kichik masjidlarda yo‘q. Kirishdan oldin gidimizdan yoki qorovuldan so‘rang.
• Namoz vaqtlari: mahalliy jadvallar hanafiy hisob-kitobiga amal qiladi, shu bois asr namozi Malayziya va Indoneziyada qo‘llaniladigan shofe’iy jadvallaridan kechroq bo‘ladi. Ko‘p mehmonlar mahalliy jamoat bilan namoz o‘qiydi, boshqalari o‘z vaqtiga amal qiladi.
• Qabrlar yonida: Fotihani o‘qing va duoni sekin qiling. Mahalliy ziyoratchilar qabr to‘sig‘iga qo‘l tegizishi, mato bog‘lashi yoki daraxt atrofida aylanishi mumkin. Ba’zi mehmonlar bunday urf-odatlarga amal qiladi, ko‘plari esa yo‘q; sizdan hech kim buni kutmaydi.
• Suratga olish: hovlilar va aksar tashqi ko‘rinishlarda ruxsat etiladi. Namoz o‘qiyotgan odamlarni suratga olishdan saqlaning, masjid ichida video olishdan oldin ruxsat so‘rang.
• Xayr-ehson: kichik ehson qutilari keng tarqalgan. Xohlaganingizcha bering, majburiyat yo‘q.
• Imomlar va qorovullar ko‘pincha o‘zbek, rus va arab tillarida gaplashadi. Sizning tilingizda, jumladan indonez yoki malay tilida so‘zlashadigan gid suhbatni mumkin qiladi.

O‘zbekistonda 7 kunlik ziyorat marshruti

Bu birinchi ziyorat uchun tavsiya etadigan marshrutimiz. Shaharlar o‘rtasida Afrosiyob poyezdidan foydalaniladi, shuning uchun uzoq yo‘l kunlari yo‘q.

• 1-kun, Toshkent: kelish. Hast Imom maydoni, Hazrati Imom masjidi va Usmon Mushafi saqlanadigan Islom sivilizatsiyasi markazi.
• 2-kun, Toshkent — Samarqand: ertalabki Afrosiyob poyezdi (taxminan 2 soat). Go‘ri Amir, Registon va Qusam ibn Abbos maqbarasi bilan Shohizinda.
• 3-kun, Samarqand: ertalab Imom al-Buxoriy majmuasi, yangi masjidda peshin namozi, so‘ng tushdan keyin Imom al-Moturidiy majmuasi va Xo‘ja Doniyor.
• 4-kun, Samarqand — Buxoro: poyezd (taxminan 1,5–2 soat). Tushdan keyin eski shaharda: Poyi Kalon ansambli va Bolo Hovuz masjidi.
• 5-kun, Yetti Pir: xojagon ziyoratgohlariga avtomobilda to‘liq kun, Bahouddin Naqshband majmuasida yakun.
• 6-kun, Buxoro: Ark qal’asi, Somoniylar maqbarasi va Chashma Ayub, bozorlar uchun bo‘sh vaqt bilan.
• 7-kun, Buxoro — Toshkent: uyga uchish reysi uchun poyezd yoki qisqa ichki reys bilan.

al-Hakim at-Termiziy va Imom at-Termiziyni ko‘rish uchun Termizga ikki kun yoki G‘ijduvon va qishloq hududlarida bir kun qo‘shing. Agar payshanba kuni kelsangiz, juma namozini Imom al-Buxoriy majmuasida yoki Toshkentdagi Hazrati Imom masjidida rejalashtirishingiz mumkin.

Ziyorat safari uchun eng yaxshi vaqt va amaliy maslahatlar

Eng qulay fasllar — bahor (aprel–iyun boshi) va kuz (sentabr–oktabr), kunduzgi harorat taxminan 20–30°C. Iyul va avgust issiq, Buxoro va Termizda ko‘pincha 35–40°C, shuning uchun ziyoratgohlarga tashrifni erta tong va kech tushdan keyinga rejalashtiramiz. Qish sokin va sovuq, ammo safar qilish mutlaqo mumkin.

Ramazon — tashrif uchun alohida vaqt: mahalliy xonadonda yoki mahallada iftor unutilmas tajriba, masjidlar esa taroveh uchun to‘ladi. Ramazon 2027 oy ko‘rinishiga qarab, taxminan 2027-yil 8-fevralda boshlanishi kutilmoqda. Restoranlar kunduzi ochiq turadi.

Boshqa amaliy ma’lumotlar:

• Viza: Malayziya va Indoneziya fuqarolari 30 kungacha vizasiz tashrif buyurishi mumkin. Batafsil ma’lumot uchun viza qo‘llanmamizga qarang.
• Reyslar: O‘zbekiston havo yo‘llari Kuala-Lumpurdan Toshkentga to‘g‘ridan-to‘g‘ri uchadi va 2026-yil oktabr oxiridan haftasiga to‘rttagacha reys e’lon qilgan. Indoneziyadan to‘g‘ridan-to‘g‘ri variantlarni aviakompaniyadan tekshiring yoki Kuala-Lumpur yoki Fors ko‘rfazi orqali ulaning.
• Ovqat: O‘zbekistondagi deyarli barcha ovqat odatiy holda halol. O‘zbekistonda halol sayohat bo‘yicha alohida qo‘llanmamizda taom, namoz xonalari va Ramazon batafsil yoritilgan.
• Pul: xayr-ehson va mayda xaridlar uchun ozgina naqd o‘zbek so‘mini olib yuring; kartalar mehmonxonalar va yirikroq do‘konlarda ishlaydi.

Ziyoratingizni TourEast bilan rejalashtiring

Biz Toshkent va Buxoroda joylashgan jamoamiz va ziyoratgohlarni yaxshi biladigan gidlar bilan, ingliz tilida yoki so‘rov bo‘yicha indonez, malay yoki arab tillarida yakka tartibda yoki kichik guruhlar uchun ziyorat safarlarini tashkil eta olamiz, kunlarni esa namoz vaqtlari va juma namoziga moslab rejalashtiramiz. Sanalaringiz va guruh hajmini ayting, biz sizga mos marshrutni taklif qilamiz.