Samarqanddagi Sharq Cherkovi va Urgutdagi g‘or yozuvlaridan tortib polyaklarning katolik sobori, arman cherkovi va lyuteran Kirchesigacha: O‘zbekistondagi nasroniylik merosi bo‘yicha qo‘llanma va ularni qanday borib ko‘rish mumkin.
Ma'lumotlar, narxlar va jadvallar 4-noyabr, 2026 tekshirilgan
O‘zbekistondagi nasroniylik merosi aksariyat sayyohlar o‘ylagandan ancha qadimiyroq. Islom Markaziy Osiyoga yetib kelishidan ancha oldin Sharq Cherkovining savdogarlari va rohiblari Injilni Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab yetkazishgan. Samarqand mitropolit qarorgohiga aylangan, Urgut yaqinidagi tog‘lardagi monastir esa ziyoratchilarni jalb etgan, ular qoyaga xochlar va suriyaviy yozuvlarni o‘yib bitgan. Ko‘p asrlar o‘tib Rossiya imperiyasi Toshkent va Samarqandning yangi mahallalariga pravoslav soborlarini, polyaklarning katolik cherkovini, nemis lyuteran cherkovini va arman cherkovini olib keldi. Ularning aksariyati bugun ham faoliyat yuritadi.
Ushbu qo‘llanma O‘zbekistondagi nasroniylik izidan nestorianlardan to hozirgi kungacha boradi: nima saqlanib qolgan, nimalarni borib ko‘rish mumkin va bu joylarni ko‘pchilik mehmonlar ko‘rgani keladigan masjid va madrasalar bilan qanday uyg‘unlashtirish mumkin. U har qanday konfessiyadagi nasroniy guruhlar hamda Ipak yo‘lining diniy tarixiga qiziquvchilar uchun yozilgan.
O‘zbekiston nasroniy davlatmi?
Yo‘q. O‘zbekiston musulmonlar ko‘pchilikni tashkil etadigan davlat, o‘zbeklarning aksariyati sunniy musulmonlardir. Nasroniylar kichik ozchilikni tashkil etadi, biroq yirik shaharlarda ular ko‘zga tashlanadi. Eng katta jamoa — rus pravoslav jamoasi bo‘lib, u Moskva Patriarxiyasining Toshkent va O‘zbekiston yeparxiyasi sifatida tashkil etilgan. Shuningdek, rimdagi katolik, lyuteran, arman apostol, baptist va boshqa protestant jamoalari ham bor; ular asosan oilalari XIX–XX asrlarda bu yerga ko‘chib kelgan ruslar, koreyslar, nemislar, polyaklar va armanlardan iborat.
Diniy jamoalar rasman ro‘yxatdan o‘tishi shart, ro‘yxatdan o‘tgan cherkovlarda esa muntazam ommaviy xizmatlar o‘tkaziladi. Mehmonlar ularda qatnashishi mumkin. Sayyohlar uchun ikki qoida muhim: prozelitizm va missionerlik faoliyati qonun bilan taqiqlangan, diniy adabiyotni shaxsiy foydalanish uchun olib kirish mumkin, katta hajmdagi nashrlar esa bojxonada savollar tug‘dirishi mumkin. Shunchaki ibodat qilish, xizmatlarda qatnashish va tarixiy joylarni ko‘rish uchun kelgan nasroniy guruh faqat xushmuomalalikka duch keladi, ko‘pincha esa samimiy qiziqishga ham.
Samarqanddagi Sharq Cherkovi
Markaziy Osiyodagi birinchi nasroniylar Sharq Cherkoviga mansub bo‘lgan, eski kitoblarda u ko‘pincha «nestorian» deb ataladi. Uning markazi Forsda joylashgan, liturgik tili esa suriyaviy edi. Rohiblari va savdogarlari Forsni Xitoy bilan bog‘lagan sug‘d karvonlari bilan sayohat qilgan. Sharqiy suriyalik missionerlar 635-yilda Xitoy poytaxti Changanga yetib borganda, Samarqand Sug‘diyonadagi asosiy nasroniy markaz bo‘lganga o‘xshaydi. Shahar mitropolit episkop qarorgohiga aylangan. Tarixchilar buni VI–VIII asrlar oralig‘iga bog‘laydilar, patriarx Timofey I (780–823) davriga kelib esa Samarqand Cherkovning buyuk yeparxiyalari qatorida turgan.
Nasroniy jamoalar arab istilosidan omon qolib, Samarqandda musulmonlar, zardushtiylar, yahudiylar va buddistlar bilan yonma-yon asrlar davomida yashagan. Marko Polo XIII asr oxirida shaharni tasvirlar ekan, Ioann Cho‘mdiruvchiga bag‘ishlangan nasroniy cherkovi va havoda mo‘jizaviy tarzda osilib turgan ustun haqidagi rivoyatni keltirgan. Samarqandning o‘zida hali birorta qadimiy cherkov topilmagan, shuning uchun bu hikoyani nasroniy Samarqand haqidagi haqiqiy xotirani saqlagan sayyoh ertagi sifatida o‘qish ma’qul. Bugun shahardagi katolik cherkovi ham aynan Ioann Cho‘mdiruvchiga bag‘ishlangani juda o‘rinli.
Jamoa XIV asrda, mo‘g‘ullar davri va undan keyingi urushlardan so‘ng so‘na boshladi. 1860-yillardagi Rossiya istilosigacha bir necha yuz yil davomida mintaqada uyushgan nasroniy hayoti bo‘lmadi.
Urgut: tog‘lardagi nasroniy monastiri
O‘zbekistondagi eng muhim nasroniy arxeologik yodgorlik Samarqanddan taxminan 35 km janubi-sharqda, Urgut tepasidagi tog‘ etaklarida joylashgan. X asrda yozgan arab geograflari Ibn Havqal va al-Istaxriy ikkalasi ham Samarqand yaqinidagi tog‘larda nasroniy monastiri borligini tasvirlagan. Olimlar uni Urgut bilan bog‘laydilar.
Dalillar asta-sekin yuzaga chiqdi:
- 1916-yilda Urgutdan bronza tutatqi idish topildi
- 1920-yilda Qizil-Qiya nomli qoyada o‘yib yozilgan xochlar bilan suriyaviy yozuvlar qayd etildi
- 2004–2007-yillarda Aleksey Savchenko boshchiligidagi ekspeditsiya Samarqand arxeologiya instituti bilan hamkorlikda monastirning o‘zini qazib o‘rgandi va uning tepasidagi g‘orlardan yana yozuvlar topdi
- 2022-yilda monastir qabristoni topilib, qisman qazildi
Monastir taxminan VIII yoki IX asrdan XIII asrgacha foydalanilgan. Yozuvlar suriyaviy, sug‘d, fors va eski uyg‘ur tillarida bo‘lib, ziyoratchilar uzoq o‘lkalardan kelganini ko‘rsatadi. Bu butun tarixiy Sug‘diyonada hozircha qazib o‘rganilgan yagona nasroniy inshootdir. 2023-yil sentyabrda Sharq Cherkovi olimlari Samarqandda yettinchi xalqaro konferensiyasi uchun yig‘ilib, yodgorlikni birgalikda ziyorat qilishdi.
Urgut tayyorlangan turistik obyekt emas. Mehmonlar markazi yo‘q, qoldiqlar tog‘ yonbag‘rida joylashgan. Ziyorat uchun mutaxassis gid va yaxshi poyabzal kerak, tashrifni arxeologlar bilan oldindan kelishish lozim. Ko‘plab sayyohlar manzarani mashhur Urgut bozori bilan birga ko‘radi, bu haqda alohida maqolamiz bor.
Chegaralardan tashqarida: Ak-Beshim, Marv va Aziz Matto
Markaziy Osiyoning boshqa bir qancha qadimgi nasroniy yodgorliklari qo‘shni davlatlarda joylashgan va ularni O‘zbekiston safari bilan oson uyg‘unlashtirish mumkin:
- Qirg‘izistonning Tokmok yaqinidagi Ak-Beshim (qadimiy Suyab), bu yerda arxeologlar cherkov va nasroniy qabristonini qazib o‘rgangan; Chu vodiysida suriyaviy va turkiy yozuvli qabr toshlari topilgan
- Turkmanistondagi Marv, Sharq Cherkovining eng qadimgi mitropolit yeparxiyalaridan biri, Buxorodan Olat–Farop o‘tish punkti orqali boriladi
- Tojikistondagi Panjakent, bu yerda Zabur oyatlari suriyaviy tilda yozilgan sug‘d sopol parchasi topilgan
Shuningdek, havoriy va evangelist Matto Qirg‘izistondagi Issiqko‘l sohilidagi monastirga dafn etilgan, degan o‘rta asr rivoyati ham bor. U 1375-yilgi Katalan atlasida uchraydi, Svetliy Mis yaqinidagi pravoslav Muqaddas Uchlik monastiri esa bu an’anani bugun ham saqlab keladi. Buni rivoyat deb qabul qiling: monastirning joylashgan o‘rni hech qachon topilmagan. Qirg‘iziston va chegara o‘tish joylari bo‘yicha qo‘llanmalarimiz bu joylarga O‘zbekistondan qanday borishni tushuntiradi.
Rus davri: pravoslav soborlari va garnizon cherkovlari
Nasroniylik Rossiya imperiyasi bilan O‘zbekistonga qaytib keldi. 1865-yilda Toshkent va 1868-yilda Samarqand egallangach, armiya gospital va polk cherkovlarini qurdi, 1871-yilda esa Turkiston pravoslav yeparxiyasi tashkil etildi. 1917-yilga kelib mintaqada o‘nlab pravoslav cherkovlari va Toshkentda bitta ayollar monastiri bor edi. Ularning aksariyati 1920–1930-yillarda yopildi, ba’zilari buzib tashlandi, shular qatorida Toshkentdagi buyuk harbiy Muqaddas Tajalli sobori 1935-yilda portlatib yuborildi.
Saqlanib qolganlar orasida Toshkentdagi Muqaddas Uspenskiy sobori, eski qabristondagi Aleksandr Nevskiy cherkovi va Samarqanddagi g‘ishtdan qurilgan Moskvalik Aziz Aleksiy sobori bor; oxirgisi 1996-yilda Patriarx Aleksiy II tomonidan qayta muqaddas qilingan. Bugun ular jonli yeparxiyaning yuragidir. O‘zbekiston pravoslav cherkovlari haqidagi alohida qo‘llanmamizda ularning har biri manzillari, bayram kunlari va Liturgiyada qatnashish bo‘yicha maslahatlar bilan yoritilgan.
Katolik cherkovlari: Toshkentdagi Sacred Heart Cathedral
Toshkentdagi katolik sobori mahalliy aholi orasida «polyak kostyoli» nomi bilan mashhur. Qurilish 1912-yilda ota Yustin Pranaytis tashabbusi bilan, polyak me’mor Ludvik Panchakevich yaratgan neogotik loyiha asosida boshlangan. Quruvchilar avval Toshkent garnizonidagi katolik askarlar, keyinroq Birinchi jahon urushi asirlari, ular orasida muhandislar va tosh o‘ymakorlari ham bor edi. Inqilob ishni to‘xtatdi. 1925–1976-yillarda tugallanmagan bino idoralar, yotoqxona va omborxona vazifasini o‘tadi, haykallari esa yo‘qolgan.
U qayta tiklandi, 1981-yilda yodgorlik sifatida ro‘yxatga olindi va 1992-yilda katolik cherkov jamoasiga qaytarildi. Polshadan kelgan fransisk rohiblar rahbarligida qayta qurilib, 2000-yilda muqaddas qilindi. 2005-yildan beri O‘zbekiston Apostol administratsiyasining soboridir. G‘ishtdan qurilgan, ingichka shpilli cherkov Eko-park ro‘parasida, Mahtumquli ko‘chasi 80/1 manzilida joylashgan. Yakshanba misalari bir necha tilda, jumladan rus va ingliz tillarida o‘tkaziladi. Misa vaqtlari manbalarga qarab farq qiladi, shuning uchun cherkov jamoasidan aniqlab oling. Sobor organ konsertlari bilan ham tanilgan.
Samarqandda Ioann Cho‘mdiruvchi nomidagi kichikroq katolik cherkovi bor, bu 1916-yilda qurilgan, baland g‘isht qo‘ng‘iroq minorasi va vitrajli derazalari bo‘lgan neogotik binodir. U Avstriya-Vengriya harbiy asirlari uchun qurilgan va 1997-yilda jamoaga qaytarilgan.
Samarqanddagi arman cherkovi
Armanlar Samarqandda kamida Amir Temur davridan beri yashab keladi; rivoyatlarga ko‘ra, u o‘z poytaxtiga arman hunarmandlarini olib kelgan. Hozirgi jamoa Rossiya istilosidan so‘ng ko‘paygan. 1898-yilda u ibodatxona uchun ruxsat oldi, 1903-yilda esa sobiq Chernyaev prospektidagi yerni sotib olib, Muqaddas Xudo onasi cherkovini (Surb Astvatsatsin) qurdi. Cherkov 1939-yilda yopilgan, 1990-yillarda qaytarilgan va 1995-yilda qayta muqaddas qilingan.
Bu ravoqli ayvoni va kichik qo‘ng‘iroq minorasi bo‘lgan ixcham, och rangli cherkovdir. Bugun u Arman Apostol Cherkoviga qarashli bo‘lib, Samarqanddagi arman jamoasining markazi vazifasini o‘taydi; hovlisida til kurslari o‘tkaziladi. Qorovul bo‘lganda ichki qismi odatda ochiq bo‘ladi. Cherkov rus mahallasidagi boshqa nasroniy cherkovlariga yaqin, shuning uchun uni sayrga qo‘shish oson.
Toshkentdagi lyuteran Kirche
Nemis lyuteran cherkovi — «Kirche» — Sodiq Azimov ko‘chasi, 37-uyda, sobiq Jukovskiy ko‘chasida joylashgan. Uni me’mor Aleksey Benua loyihalagan. Muhandis Vilgelm Gintselmanning taklifiga ko‘ra u butunlay pishgan g‘ishtdan qurilgan, muntazam xizmatlar 1899-yilda boshlangan. Uning qurbongoh rasmi — nemis rassomi Salli fon Kyugelgenning «Xochga mixlanish» asari saqlanib qolmagan. Cherkov 1937-yilda, uning pastori Geynrix Berends hibsga olinganida yopilgan. Keyin u navbatma-navbat omborxona, geologiya idorasi va yotoqxona bo‘lib xizmat qilgan. 1977-yildan Toshkent konservatoriyasi uni organli opera studiyasi sifatida ishlatgan, 1993-yilda esa lyuteran jamoasiga qaytarilgan.
Kirche — vitrajli derazalari bor kichik, ozoda neogotik bino. Yakshanba xizmatlari rus va nemis tillarida o‘tkaziladi. Xizmat vaqtidan tashqari darvoza ko‘pincha yopiq bo‘ladi, shuning uchun ichki qismini ko‘rishning eng yaxshi yo‘li xizmatda qatnashishdir.
Payg‘ambar Doniyor: uch din ziyoratgohi
O‘zbekistonda bitta joy nasroniylar, yahudiylar va musulmonlar uchun birdek muqaddas. Samarqanddagi Afrosiyob tepaligida beshta gumbazli uzun maqbara payg‘ambar Doniyor qabri sifatida e’zozlanadigan 18 metrlik sag‘anani yopib turadi. Mahalliy rivoyatga ko‘ra, Amir Temur payg‘ambar qoldiqlarini Forsdagi Suzadan olib kelgan. Musulmonlar bu ziyoratgohni Xo‘ja Doniyor deb ataydi. Tarixchilar bu identifikatsiyani an’ana sifatida baholaydi, biroq bu joy asrlar davomida har bir dindagi ziyoratchilarni jalb etib kelgan.
Nasroniylar uchun Doniyor Eski Ahdning to‘rtta buyuk payg‘ambaridan biri, sherlar uyasiga tashlangan va Navuxodonosorning tushlarini ta’bir qilgan zotdir. Pravoslav cherkovi uni Uch muqaddas yigit bilan birga cherkov taqvimi bo‘yicha 17-dekabrda (fuqarolik taqvimida 30-dekabr) yod etadi. Katoliklar uni 21-iyulda eslaydi.
Mehmonlar qabr yonida sokin ibodat qiladi, uning ostidagi buloqdan ichadi va Siyob daryosi ustidagi soyada o‘tiradi. Esda tutingki, bu faoliyat yuritayotgan musulmon ziyoratgohi: kamtarona kiyining, ayollar boshini yopsin, ibodatni esa shaxsiy va bosiq tutingi.
O‘zbekistondagi cherkovlarga tashrif: amaliy maslahatlar
- Ushbu qo‘llanmadagi barcha faol cherkovlar mehmonlarni mamnuniyat bilan qabul qiladi. Kirish bepul, xayr-ehsonlar qadrlanadi.
- Xizmat vaqtlari internetda kamdan-kam e’lon qilinadi va o‘zgarib turadi. Gid yoki mehmonxonadan bir kun oldin qo‘ng‘iroq qilib so‘rashni iltimos qiling.
- Pravoslav va arman cherkovlarida ayollar ro‘mol o‘rab, tizzadan pastga tushadigan yubka kiyadi, erkaklar bosh kiyimini yechadi. Katolik va lyuteran cherkovlarida kamtarona kiyim yetarli.
- Xizmat paytida suratga olmang, ichkarida suratga olishdan oldin ruxsat so‘rang.
- Ichki qismlarni ko‘rish uchun eng sokin vaqt — ish kunlari tushdan keyin. Ba’zi cherkovlar xizmatlar oralig‘ida eshigini qulflab qo‘yadi.
- Cherkovlarni yaqin atrofdagi diqqatga sazovor joylar bilan uyg‘unlashtiring: Uspenskiy soborini Toshkent metrosi bilan, Samarqand cherkovlarini Registon bilan, Kirche'ni esa Amir Temur maydoni atrofi bilan.
Qancha kun kerak? Toshkentdagi bir to‘liq kun Uspenskiy soborini, Muqaddas Uchlik–Aziz Nikolay monastirini, Aleksandr Nevskiy cherkovini, Sacred Heart Cathedral va Kirche'ni qamrab oladi, erta boshlasangiz Chirchiqdagi monastirni ham qo‘shish mumkin. Samarqanddagi ikkinchi kun, Afrosiyob poyezdida bir kunlik safar sifatida qulay, Aziz Aleksiy soborini, Himoya cherkovini, arman va katolik cherkovlarini, Doniyor maqbarasini va Registonni o‘z ichiga oladi. Uchinchi kunda monastir hududiga tashrifni kelishish mumkin bo‘lsa, Urgutni qo‘shish yoki Buxoroga va uning Arxangel Mixail pravoslav jamoasiga o‘tish mumkin. Tartibni yakshanbaga qarab rejalashtiring: har bir an’anada asosiy xizmat yakshanba ertalab bo‘ladi va aynan shu payt barcha cherkovlar albatta ochiq bo‘ladi.
TourEast bilan nasroniylik merosi turlari
Biz Toshkent, Samarqand va Buxoro bo‘ylab yetti kunlik pravoslav ziyorat safarini, shuningdek Toshkent va Samarqandda bir kunlik cherkov ekskursiyalarini tayyorladik. Aralash nasroniy guruhlar uchun katolik, lyuteran va arman cherkovlarini, Doniyor maqbarasini va mutaxassis ko‘magida Urgut manzarasini Ipak yo‘lining buyuk yodgorliklari bilan birga qo‘shishimiz mumkin.
