O‘zbekistonning pravoslav cherkovlari: ziyoratchilar uchun qo‘llanma

O‘zbekistondagi pravoslav cherkovlari ko‘pchilik mehmonlarni hayratga soladi. Feruza gumbazlar va madrasalar bilan mashhur bu mamlakatda har yakshanba tongida Toshkent uzra rus soborining qo‘ng‘iroqlari jaranglaydi, Samarqandda esa Registondan sal narida qizil g‘ishtli garnizon cherkovi turibdi. Bu cherkovlarning aksariyati 1870-yillardan Birinchi jahon urushigacha, Turkiston Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan davrda qurilgan. Ko‘pchiligi 1920–1930-yillarda yopilgan, ayrimlari buzib tashlangan. Omon qolganlari Ikkinchi jahon urushi davrida va undan keyin yoki 1991-yilda mustaqillikdan so‘ng cherkov jamoalariga qaytarildi.

Bu qo‘llanma ziyoratchilar va xristian O‘zbekistoniga qiziqqan har bir sayyoh uchun yozilgan. Unda tarixiy yoki ziyoratgoh sifatida haqiqatan ahamiyatli har bir pravoslav cherkovi tilga olingan: u qayerda joylashgani, nimani ko‘rish va ta’zim qilish mumkinligi, bayram kuni qachonligi va mehmon sifatida Ilohiy Liturgiyada qanday qatnashish kerakligi. Shuningdek, Samarqanddagi Payg‘ambar Doniyor maqbarasi va Buxorodagi solih Ayub bilan bog‘liq chashmani ham qo‘shdik. Ikkalasini ham musulmonlar bilan bir qatorda xristianlar ham ulug‘laydi.

O‘zbekistonda pravoslav cherkovi bormi?

Ha. Mamlakatdagi barcha pravoslav jamoalari Rus pravoslav cherkovining (Moskva Patriarxati) bitta yeparxiyasiga — Toshkent va O‘zbekiston yeparxiyasiga qarashli. U 1871-yilda Turkiston yeparxiyasi sifatida, markazi Vernыyda (hozirgi Almati) bo‘lgan holda tashkil etilgan va 1916-yilda Toshkentga ko‘chirilgan. 2011-yildan beri u Markaziy Osiyo mitropoliyasiga boshchilik qiladi; unga Bishkek va Dushanbe yeparxiyalari hamda Turkmanistondagi jamoalar ham kiradi. Hukmron arxierey — Toshkent va O‘zbekiston mitropoliti Vikentiy, u ayni paytda sobor rektori hamdir.

Yeparxiyada o‘ttizga yaqin jamoa va ibodatxona, ikkita ayollar monastiri, erkaklar monastiri hamda 1998-yilda ochilgan Toshkentdagi ilohiyot seminariyasi bor. Xizmatlar cherkov slavyan tilida, va’zlar rus tilida olib boriladi. Jamoat a’zolarining aksari rusiyzabon oilalar, biroq o‘zbek, koreys, tatar va arman pravoslavlari ham bor. Rus jamoasi 1990-yillardan beri kamaygan, shunga qaramay, ulug‘ bayramlarda cherkovlar hamon gavjum: Pasxada Toshkent soboriga bir necha ming kishi keladi.

Moskva Patriarxi Aleksiy II 1996-yil noyabrida O‘zbekistonga tashrif buyurgan. U Toshkent soborida Ilohiy Liturgiyani o‘tkazdi, Samarqanddagi soborni qayta muqaddas qildi va Toshkentdagi monastirga bordi. Mahalliy pravoslavlar uchun bu tashrif uzoq sovet qishining tugaganini bildirdi.

Toshkentdagi Muqaddas Uspenskiy sobori

Muqaddas Uspenskiy sobori (Uspenskiy sobor) — O‘zbekistonning asosiy pravoslav cherkovi va har bir ziyoratchi ziyoratni shundan boshlashi kerak bo‘lgan joy. U avvalgi Gospitalnaya (Kasalxona) ko‘chasi, hozirgi Avliyo-Ota ko‘chasining 91-uyida, Toshkent markaziy temir yo‘l vokzalidan bir necha daqiqalik yo‘lda joylashgan.

Uning g‘ayrioddiy nomlanishini tarixi tushuntiradi. U 1877–79-yillarda harbiy kasalxona va uning qabristoni yonida buyuk shahid va tabib Panteleymon nomidagi kasalxona cherkovi sifatida boshlangan. Ehson qiluvchilar orasida general-gubernator Konstantin fon Kaufman va eng katta mablag‘ni bergan hamda o‘n besh yil cherkov oqsoqoli bo‘lgan savdogar Dmitriy Zaxo bor edi. Cherkov 1933-yilda yopilib, tibbiy ombor sifatida ishlatilgan. 1945-yil dekabrida u imonlilarga qaytarildi, Bibi Maryamning vafoti (Uspeniye) sharafiga qayta muqaddas qilindi va yeparxiya soboriga aylandi. Yepiskop Yermogen (Golubev) uni 1958–60-yillarda qayta qurib, kengaytirdi, keyingi ishlar 1978-yilda va 1990-yillarda amalga oshirildi.

Bugun ko‘rishingiz mumkin bo‘lgan narsalar:

• Rus uslubidagi oq-moviy cherkov, zarhal va moviy gumbazlar bilan
• 2009-yilda muqaddas qilingan, yeparxiya ta’biricha O‘zbekistondagi eng baland bo‘lgan alohida ko‘p qavatli qo‘ng‘iroq minorasi
• Sobor hovlisidagi suvni muborak qilish uchun kichik ibodatxona
• Sobor maydonidagi avliyo Luka (Voyno-Yasenetskiy) haykali

Avliyo Luka Toshkent bilan eng chambarchas bog‘liq avliyodir. U jarroh va olim bo‘lib, 1917-yilda shahar kasalxonasining bosh shifokori sifatida shaharga kelgan. Ochiq quvg‘in davrida u shu yerda ruhoniy etib tayinlangan, 1923-yilda esa yepiskop qilib muqaddas qilingan. Keyinchalik u yillar davomida qamoqda va surgunda bo‘lgan, 2000-yilda Rus pravoslav cherkovi tomonidan avliyolar qatoriga qo‘shilgan. Uning muqaddas qoldiqlari Toshkentda emas, Qrimdagi Simferopolda saqlanadi, biroq ko‘plab rus mehmonlar aynan uning ikonasi oldida ibodat qilish uchun soborga keladi.

Soborning himoyachi bayrami — 28-avgustdagi Uspeniye (Vafot). Shu kuni mitropolit bayram Liturgiyasini o‘tkazadi va Toshkentga ziyorat uchun bu eng yaxshi sanadir.

Toshkentdagi boshqa pravoslav cherkovlari

Avliyo Aleksandr Nevskiy cherkovi Botkin ko‘chasidagi (106-uy) eski xristian qabristoni ichida, kichik tepalikda joylashgan. U 1903–04-yillarda harbiy idora mablag‘i hisobiga qurilgan, uning zarhal, nafis o‘ymakor yog‘och ikonostasini tijorat maslahatchisi Nikolay Ivanov hadya qilgan. Yeparxiya tarixiga ko‘ra u sovet davrida hech qachon yopilmagan, biroq 1922–1945-yillarda uni renovatsionchilar egallab turgan. 1994-yilda cherkov yonidan abbatissa Lidiya (Nagornova) qabri topildi. U inqilobgacha bo‘lgan Avliyo Nikolay monastirining oxirgi abbatissasi bo‘lgan, Solovki lagerida omon qolgan va 1936-yilda Toshkentda vafot etgan. Himoyachi bayrami — 6-dekabr.

8-Mart ko‘chasining 7-uyidagi Muqaddas Uchlik–Avliyo Nikolay monastiri shahardagi yagona monastirdir. Bu yerda ayollar jamoasi 1893-yilda shakllangan, 1901-yilda Toshkent Avliyo Nikolay monastiriga aylangan va 1922-yilda yopilguniga qadar yuzga yaqin rohibaga yetgan. Uning eski binolari yo‘qolgan: joy qamoqxonaga aylantirilgan. 1991-yilda Muqaddas Sinod monastirni Muqaddas Uchlik cherkovi o‘rnida tikladi, shuning uchun u hozir ikkala nomni ham olib yuradi. Rohibalar har kuni xizmat o‘tkazadi, himoyachi bayrami — 19-dekabrdagi avliyo Nikolay kuni.

Yana ikkita faol jamoa manzarani to‘ldiradi:

• Qatortol ko‘chasidagi Domrabod qabristonida joylashgan Avliyo Vladimir cherkovi 1970-yilda qurilgan, 1991-yilda cherkovga berilgan binoda; himoyachi bayrami — 28-iyul
• Oyshaxonim ko‘chasi yaqinidagi tor ko‘chada joylashgan, 1956-yilda muqaddas qilingan Avliyo Germogen cherkovi; himoyachi bayramlari — 2-mart va 25-may

Eski Toshkentning bir nechta buyuk cherkovlari saqlanib qolmagan. Harbiy Preobrajeniye (Nur) sobori 1935-yilda portlatilgan, Iosif-Georgiyevskiy sobor esa 1990-yillarda buzib tashlangan. Gidingiz ular shahar markazida qayerda turganini ko‘rsatib beradi.

Chirchiqdagi Muqaddas Uchlik–Avliyo Georgiy monastiri

Toshkentdan taxminan 35 km shimoli-sharqda, Chirchiq sanoat shaharchasida mamlakatning erkaklar monastiri joylashgan. U Troitskoye rus qishlog‘i jamoasidan o‘sib chiqqan. Bu yerda 1897-yilda ibodatxona muqaddas qilingan, 1898–1900-yillarda esa buyuk shahid avliyo Georgiy nomidagi g‘ishtin cherkov qurilgan; uning qurilishiga mahalliy musulmon jamoasi ham yordam bergan. Cherkov 1931-yilda yopilib, otxona sifatida ishlatilgan, 1945-yilda qaytarilgan. 1996-yilda u monastirga aylandi va katta ta’mirdan so‘ng 2020-yil mart oyida qayta muqaddas qilindi.

Monastirda Afon tog‘ida chizilgan Xudoning Onasining ikkita ikonasi saqlanadi: "Haqiqatan munosibdir" (1908) va "Ekonomissa" (1896). Shuningdek, u yerda avliyolar muqaddas qoldiqlarining zarralari ham bor. Xizmatlar 2012-yildan beri har kuni o‘tkaziladi. Himoyachi bayrami — 9-dekabr, avliyo Georgiyning kuzgi bayrami. Toshkentdan yo‘l taxminan 45 daqiqa oladi, shu bois monastir Toshkent cherkovlariga bag‘ishlangan kun dasturiga oson sig‘adi.

Samarqanddagi pravoslav cherkovlari

Samarqandda uchta faol pravoslav jamoasi bor, hammasi shaharning XIX asrdagi "rus" qismida, bir-biridan bir necha daqiqalik masofada joylashgan.

Bobur Mirzo ko‘chasining 1-uyidagi Moskvalik avliyo Aleksiy sobori eng ta’sirchani hisoblanadi. U 1909–12-yillarda garnizon uchun, me’mor Fyodor Verjbitskiy va harbiy muhandis Fyodor Smirnovning Turkistondagi harbiy cherkovlar uchun mo‘ljallangan namunaviy loyihasi asosida qurilgan. Ichkarisi ustunsiz yagona yorug‘ zal bo‘lib, o‘lchami taxminan 24 x 16 metr, tepasida baland gumbaz, kirish ustida esa qo‘ng‘iroq minorasi bor. Inqilobdan keyin u yopilgan, gumbazi va qo‘ng‘iroq minorasi olib tashlangan. U harbiy qismga, so‘ngra muzeyga xizmat qilgan. 1996-yilda cherkovga qaytarilgan va o‘sha yilning 13-noyabrida Patriarx Aleksiy II tomonidan qayta muqaddas qilingan. Himoyachi bayrami — 25-fevraldagi Moskvalik avliyo Aleksiy kuni.

Husayn Boyqaro ko‘chasining 24-uyidagi Xudoning Onasi Himoyasi (Pokrov) cherkovi 1903-yilda polk cherkovi sifatida qurilgan, dastlab Vознесение (Ko‘tarilish) nomiga bag‘ishlangan. Xudoning Onasining mozaika ikonasi bor baland qo‘ng‘iroq minorasiga e’tibor bering. Bu Samarqand blagochinnisining cherkovi, himoyachi bayrami 14-oktabrga to‘g‘ri keladi.

Birlik ko‘chasining 66-uyidagi G‘olib avliyo Georgiy jamoasi 1937-yildan beri eski pravoslav qabristoni yaqinidagi o‘zgartirilgan xususiy uyda ibodat qiladi. U kamtarona, biroq jamoat a’zolari sovet yillarida ko‘plab eski ikonalarni shu yerda asrab qolgan. Himoyachi bayrami — 6-may.

Samarqanddagi Payg‘ambar Doniyor maqbarasi

Afrosiyob tepaligida, kichik Siyob daryosi ustida, beshta gumbazli uzun maqbara 18 metrlik sarkofagni yopib turibdi. Mahalliy rivoyatga ko‘ra, bu Payg‘ambar Doniyorning qabri bo‘lib, uning muqaddas qoldiqlarini Amir Temur Eronning Suza shahridan shu yerga keltirgan. Tarixchilar bu aniqlashni qat’iy isbotlangan haqiqat emas, rivoyat deb hisoblaydi. Musulmonlar bu joyni Xo‘ja Doniyor deb biladi, yahudiylar va xristianlar ham bu yerga keladi. Patriarx Aleksiy II 1990-yillarda tashrif buyurganida qabr oldida ibodat qilgan; mahalliy aholi hamon uning yonidagi qadimiy pista daraxti duosidan keyin qayta jonlanganini gapirib beradi.

Pravoslav ziyoratchilar uchun bu ta’sirli to‘xtash joyi, ayniqsa Cherkov Payg‘ambar Doniyor va Uch Muqaddas Yigitni yod etadigan 30-dekabr (eski uslubda 17-dekabr) atrofida. Esda tuting: bu faol musulmon ziyoratgohidir. Sokin va shaxsiy tarzda ibodat qiling, kamtarona kiyining, ayollar boshini yopsin. Maqbara ostida chashma ham bor.

Buxoro, Kogon va Ayub chashmasi

Buxoroda bitta pravoslav jamoasi bor — Karshi Darvoza ko‘chasining 4-uyidagi Bosh farishta Mixail cherkovi. Uning tarixi rus Buxorosining kichik tarixidir. Ko‘chmanchilar bu yerda 1860-yilda yog‘och cherkov qurishgan, 1875-yilda me’mor Aleksandr Benua eskizi asosida g‘ishtin cherkov qurilgan; hokimiyat uni 1929-yilda yopgan. 1994-yilda shahar jamoaga "Eski Buxoro" temir yo‘l vokzalining sobiq binosini berdi va u ertasi yili cherkov sifatida muqaddas qilindi. Jamoat a’zolari asrab qolgan eski ikonostasning ayrim ikonalari joyiga qaytarilgan. Bu kichik jamoa, himoyachi bayrami — 21-noyabrdagi Bosh farishta Mixail Sobori (Sinaksis).

Buxoroning temir yo‘l vokzali aslida 1880-yillarda qurilgan rus temir yo‘l shaharchasi Kogonda, taxminan 15 km narida joylashgan. Kogonning o‘z faol pravoslav jamoasi — Avliyo Nikolay cherkovi bor, poyezdga borayotganda yoki qaytayotganda uni ziyorat qilish mumkin.

Buxoro markazida, Somoniylar maqbarasi yaqinida Chashma-Ayub, ya’ni "Ayub chashmasi" turibdi. Rivoyatga ko‘ra, solih Ayub shu yerda tayog‘i bilan yerga urgan va suv chiqqan. XII–XIV asrlarga oid bu bino hozir kichik suv muzeyiga aylangan. Xristian mehmonlar ko‘pincha bu yerga to‘xtaydi, chunki u Somoniylar maqbarasidan Arkka qadar bo‘lgan sayr yo‘liga tabiiy ravishda mos tushadi.

O‘zbekistonning boshqa joylaridagi pravoslav cherkovlari

Uchta asosiy shahardan tashqarida pravoslav jamoalari asosan urushdan keyingi kamtarona binolarda joylashgan. Masalan, Farg‘ona vodiysidagi inqilobgacha qurilgan cherkovlarning aksari 1930-yillarda buzib tashlangan. Ba’zilari haqida bilib qo‘ygan ma’qul:

• Termiz: Samarqanddagi sobor bilan bir xil namunaviy loyiha asosida qurilgan garnizon cherkovi — Avliyo Aleksandr Nevskiy
• Urganch, Xiva yaqinida: nodir bag‘ishlov — solih sabrli Ayub nomidagi cherkov, bayrami 19-may
• Farg‘ona: Radonejlik avliyo Sergiy cherkovi; Qo‘qon: Xudoning Onasining Qozon ikonasi cherkovi
• Nukus: Avliyo Panteleymon cherkovi
• Toshkentdan janubda, Dustobod: 2020-yilda tiklangan va qayta muqaddas qilingan Muqaddas Himoya monastiri

Agar shu hududlar bo‘ylab sayohat qilsangiz, ziyoratni dasturga kiritishimiz yoki xizmat vaqtlarini aniqlashga yordam berishimiz mumkin.

O‘zbekistondagi pravoslav bayram kunlari: qachon borish kerak

Har bir cherkovning o‘z himoyachi bayrami bor: shunda jamoa bayram Liturgiyasi va ko‘pincha yurish bilan nishonlaydi. Rejalashtirishda shu sanalarga tayanish mumkin:

• Pasxa: 2027-yilda 2-may, 2028-yilda 16-aprel, Toshkent soborida tungi xizmat bilan
• 25-fevral: Moskvalik avliyo Aleksiy, Samarqanddagi sobor
• 6-may: avliyo Georgiy, Samarqand jamoasi
• 28-iyul: avliyo Vladimir, Toshkent
• 28-avgust: Bibi Maryamning vafoti (Uspeniye), Toshkentdagi sobor
• 14-oktabr: Xudoning Onasi Himoyasi, Samarqand
• 21-noyabr: Bosh farishta Mixail, Buxoro
• 6-dekabr: avliyo Aleksandr Nevskiy, Toshkent
• 9-dekabr: avliyo Georgiy, Chirchiq monastiri
• 19-dekabr: avliyo Nikolay, Toshkent monastiri va Kogon

Havo nuqtai nazaridan bahor (aprel–iyun boshi) va kuz (sentabr o‘rtasi–noyabr boshi) eng qulay fasllardir. Bahordagi Pasxa va oktabrdagi Himoya bayrami ularga yaxshi mos keladi. Uspeniye issiq mavsumga to‘g‘ri keladi, bunda Toshkentda harorat 35 °C ga yetishi mumkin, biroq mitropolit bilan o‘tadigan bayram xizmati issiqning o‘rnini qoplaydi. Tashrif uchun eng yaxshi vaqt va oylar bo‘yicha ob-havo haqidagi qo‘llanmalarimizda batafsilroq ma’lumot bor.

Ilohiy Liturgiyada qatnashish: ziyoratchilarga maslahatlar

Bu yerda sanab o‘tilgan har bir cherkovdagi xizmatlarga mehmonlar xush kelibdi. Liturgiyada qatnashish, sham yoqish yoki ikonaga ta’zim qilish uchun ruxsat kerak emas. Bir nechta amaliy maslahatlar:

• Xizmat vaqtlari internetda ishonchli e’lon qilinmaydi. Yakshanba Liturgiyasi odatda ertalab, taxminan 8:00–9:00 da boshlanadi, Tun bo‘yi bedor turish (Vsenoshnoye bdeniye) esa shanba oqshomida. Bir kun oldin joyida aniqlang yoki bizdan so‘rang.
• Har qanday rus cherkovidagidek kiying: ayollar tizzadan pastroq yubka yoki ko‘ylak va ro‘mol bilan; erkaklar bosh kiyimsiz, uzun shim va yelkalari yopiq holda.
• Sham va kichik ikonalar cherkov do‘konida (svechnaya lavka) sotiladi, odatda O‘zbekiston so‘mida. Naqd pul olib keling.
• Moleben yoki panixida buyurtma qilish, yod etish uchun ismlar topshirish uchun cherkov do‘koniga boring. Ehson qilish odat tusiga kirgan.
• Muqaddas Birlashuv (Kommuniya) olmoqchi bo‘lsangiz, uyingizdagidek tayyorlaning va oldindan e’tirof paytida ruhoniy bilan gaplashing. E’tirof rus tilida qabul qilinadi.
• Xizmat paytida suratga olmang va cherkov ichida suratga olishdan oldin doim so‘rang.
• Agar guruhingiz bilan ruhoniy sayohat qilayotgan bo‘lsa va birgalikda xizmat qilmoqchi bo‘lsa, unga hukmron yepiskopning duosi kerak, uni yeparxiya orqali oldindan so‘rash lozim.

Shu kuni masjid va ziyoratgohlarga borganda ham xuddi shunday odob qo‘llaniladi. Madaniyat va odob-axloq hamda O‘zbekistonda nima kiyish kerakligi haqidagi maqolalarimizda bu batafsilroq yoritilgan.

TourEast bilan ziyorat

Biz Toshkent, Samarqand va Buxoro bo‘ylab yetti kunlik pravoslav ziyorat dasturini tuzdik: Uspenskiy soborida yakshanba Liturgiyasi, Chirchiqdagi monastir, Doniyor maqbarasi va Buyuk ipak yo‘lining ulug‘vor yodgorliklari bilan. Shuningdek, Toshkent va Samarqandda bir kunlik cherkov ekskursiyalari ham bor. Gidlarimiz rus yoki ingliz tilida gaplashadi, so‘rov bo‘yicha ruhoniy bilan uchrashuv uyushtirish mumkin, va har bir ziyoratni xizmat vaqtlariga moslab rejalashtiramiz.