Oʻzbekistonning yarmidan koʻpi choʻl, har biri oʻziga xos: Qizilqumning qizgʻish qumlari va saksovuli, Orol oʻrnidagi oq shoʻr choʻl, jarliklari va qadimiy ov «oʻqlari» bilan Ustyurt. Ular qayerda, u yerda kim yashaydi va Aydarkoʻl, Ayozqalʼa, Orol boʻyidagi oʻtov lagerlarining taqqosi.
Ma'lumotlar, narxlar va jadvallar 11-noyabr, 2026 tekshirilgan
Ipak yoʻli shaharlari choʻllarga qaramay emas, aynan choʻllar tufayli paydo boʻlgan. Buxoro, Xiva va Samarqand — vohalar, ularni boyitgan karvonlar esa bir shahardan ikkinchisiga yetish uchun haftalab qum kezgan. Faqat shaharlarni koʻrgan sayohatchi sahnani koʻradi-yu, dekoratsiyani koʻrmaydi. Holbuki, Oʻzbekiston choʻllariga yetib borish oson, Samarqand va Buxoro oraligʻida yoki qurigan Orol tubining chekkasida kigiz oʻtovda oʻtkazilgan tun esa mehmonlarimiz uyga qaytgach birinchi boʻlib hikoya qiladigan tundir.
Mamlakatda beshta choʻl bor: markazning katta qismini egallagan Qizilqum; Yer yuzidagi eng yosh choʻl — Orolqum; uzoq gʻarbdagi Ustyurt platosi; shuningdek, kichikroq Sundukli qumlari va sobiq Mirzachoʻl. Koʻpchilik mehmonlar uchta oʻtov lageri orasidan tanlaydi, ular narxi va borishga eng yaxshi vaqti bilan farq qiladi.
Qizilqum: ikki daryo orasidagi qizil qumlar
Qizilqum Amudaryo bilan Sirdaryo oraligʻini egallaydi: Qozogʻiston va Turkmaniston bilan boʻlingan qariyb 300 000 km² maydon, uning katta qismi Oʻzbekistonda. Bu qum barxanlari dengizi emas. Uning koʻp qismi tekis loyli tekislik va taqirlar — yorilgan, oqish yer, qizgʻish qum tizmalari, bir paytlar togʻ boʻlgan past toshloq tepaliklar va saksovulzorlar; bargsiz kulrang saksovulning ildizlari choʻlni joyida ushlab turadi, yogʻochi esa toshkoʻmirdan ham qattiqroq yonadi. Seryogʻin bahordan keyin butun choʻl uch hafta yashilga burkanadi, qumlar lola va loladek qizgʻaldoqlar bilan gullaydi.
Sabr qilsangiz, hayvonlarni ham koʻrasiz: oʻzbeklar jayron deb ataydigan boʻqoqli jayronlar, choʻl tulkilari va boʻrilar, aprelda yuzlab toshbaqalar, uzunligi bir yarim metrgacha yetadigan echkemarlar, kechasi qoʻshoyoqlar, kunduzi burgutlar. Buxoro yaqinidagi «Jayron» ekomarkazi — jayronlar, qulonlar va Prjevalskiy otlari koʻpaytiriladigan oʻralgan qoʻriqxona — ularni koʻrish uchun eng ishonchli joy. Navoiy viloyatidagi tuyakashlar hamon tuya sogʻadi va mehmonga jiddiy qiyofada bir piyola shubat — achitilgan tuya suti tutishadi. Sayohatchining Qizilqumdagi deyarli barcha mashgʻulotlari uning chekkalarida kechadi: gʻarbiy qirgʻogʻida Xorazmning choʻl qalʼalari, sharqiy qirgʻogʻida Nurota togʻlari va Aydarkoʻl, oʻrtasidan esa toʻgʻri kesib oʻtuvchi Buxoro–Xiva yoʻli.

Orolqum: koʻz oʻngimizda tugʻilgan choʻl
Qizilqum sobiq Orol dengizi bilan tutashgan joyda yerning rangi oʻzgaradi. Orolqum — 1960-yillardan beri ochilib qolgan dengiz tubi; oʻshanda Orolni toʻyintirgan daryolar sugʻorishga burib yuborilgan, dengiz hajmining oʻndan toʻqqiz qismini yoʻqotgan, qirgʻoq esa Moʻynoqdan 100 km dan ortiq chekingan. Qolgani — tuz, qum va chigʻanoqlardan iborat, oʻlik qayiqlarning qovurgʻalari sochilgan oq-kulrang tekislik, u esa kengayib bormoqda. Eski manbalar uning maydonini 38 000 km² deb koʻrsatadi; soʻnggi maʼlumotlar esa 60 000 km² dan oshganini aytadi. Taxminlarga koʻra, shamol undan har yili 100 million tonna tuz va chang koʻtaradi, shu sababli qurigan tubga saksovul ekish Osiyodagi eng yirik oʻrmonzorlashtirish ishlaridan biriga aylangan: Oʻzbekiston 2018–2025-yillarda qariyb ikki million gektarda himoya ekinzorlari barpo etilganini maʼlum qiladi, BMTTDning «Yashil Orol» loyihasi esa har bahorda oʻn minglab koʻchat qoʻshadi.
Sayohatchi uchun Orolqum — yoʻqlik manzarasi. Moʻynoqdan hozirgi qirgʻoqqacha boʻlgan yoʻl uni uch-toʻrt soatda kesib oʻtadi: gaz qurilmalari, qordek oqarib yotgan shoʻrxoklar va gohida tekis qatorlarga ekilgan saksovulzorlar yonidan. Uning bir qismi endi Orolqum milliy bogʻi hisoblanadi. Yoʻl oxirida yana suv — Ustyurt jarliklari ostida choʻzilgan moviy havza va oʻtov lageri. Orol dengizi qoʻllanmamizda ikki kunlik marshrut toʻliq berilgan.
Ustyurt: jarliklar va «oʻqlar» platosi
Oroldan gʻarbda yer bitta zinapoya bilan Ustyurt platosiga koʻtariladi — Qozogʻiston va Turkmaniston bilan boʻlingan, qariyb 200 000 km² lik ohaktosh yassi tekislik. Uning chinklar deb ataladigan chekkalari — 200 m va undan baland jarliklar, qoʻltiqlar va oq, pushti, och-sariq zinapoyalarga oʻyilgan; bu qoya bir paytlar okean tubi boʻlgan va chigʻanoqlarga toʻla. Tepadan Orolqumga, tiniq tongda esa saqlanib qolgan dengizga qaraysiz. Yuzasi deyarli suvsiz, tinimsiz shamol esadigan loy-shagʻalli choʻl, shuning uchun u yerda asosan sovet davridan qolgan nazorat postlari va qolgan oz sonli saygʻoqlar hukmron.
Platoning eng gʻaroyib xususiyati 1986-yilgacha nomaʼlum edi: oʻshanda qoraqalpoq arxeologi Vadim Yagodin aerofotosuratlarda qadimiy qirgʻoq chizigʻi boʻylab joylashgan, baʼzilarining uzunligi 900 m ga yetadigan oʻq shaklidagi tosh devorlar zanjirini payqab qoldi. Hozir ellikka yaqini maʼlum. Ular koʻchib yuruvchi saygʻoq va qulon podalarini haydab kirgizish uchun moʻljallangan ommaviy ov tuzoqlari deb talqin qilinadi; yoshi aniq emas. Yerdan ular koʻrinmaydi, shuning uchun bu yerga manzaraning oʻzi uchun kelinadi: pastdagi qamishzorlarda flamingolar uya quradigan Sudoche koʻli ustidagi jarlik chekkasida quyosh chiqishi va chink ostidagi rus baliqchilik stansiyasi Urga xarobalari. Ustyurt — ekskursiya emas, ekspeditsiya. Nukusdan 4x4 va yoʻllarni biladigan haydovchi bilan ikki-uch kun ajrating.

Sundukli va Mirzachoʻl
Manzarani yana ikki kichikroq choʻl toʻldiradi. Sundukli qumlari Buxorodan janubda, Qashqadaryo viloyati tomon choʻzilgan — Qizilqumning davomi, lekin qizil emas, oltinrang; yarim oy shaklidagi barxanlar, qurigan daryo oʻzanlari va mahalliy sanatoriylar foydalanadigan shifobaxsh loy konlari bor; Buxoro viloyatidagi tuz va qum bilan davolash markazi ham shu anʼanaga tayanadi. Koʻpchilik sayohatchilar Sundukli qumlarini Buxoro–Qarshi poyezdi derazasidan koʻradi. Sirdaryo bilan Turkiston tizmasi oraligʻidagi Mirzachoʻl (Och dasht) 1890-yillardan boshlab avval rus, soʻng sovet kanallari uni paxta dalalari va bogʻlarga aylantirgunga qadar qariyb 10 000 km² lik suvsiz tekislik boʻlgan. Endi u umuman choʻl emas. Bugun u Toshkent–Samarqand avtomagistralining yoqasida sotiladigan Sirdaryo viloyati qovunlari va anorlarini taklif etadi; yoʻl uni bir soatda kesib oʻtadi.
Oʻtovda qayerda tunash mumkin: uchta lager taqqosi
Oʻzbekistondagi oʻtov lagerlarini koʻchmanchilar emas, sayohatchilar uchun tashkil etilgan — buni oldindan bilgan yaxshi. Oʻtovlar qozoq va qoraqalpoq uslubidagi haqiqiy kigizli, panjarali uylar, ichida gilam, toʻshak va koʻrpalar; hammom va hojatxonalar bir necha qadam narida, umumiy; ovqat joyida tayyorlanadi; kechqurun esa odatda gulxan va doʻmbira chalib qoʻshiq aytadigan oqin bilan yakunlanadi. Tunashlarning aksariyati uchta lagerga toʻgʻri keladi:
- Aydarkoʻl, Qizilqum. Klassika. Bir nechta lager Nurotadan qariyb 50 km, Samarqand yoki Buxorodan yarim kunlik yoʻldagi Yangiqozgʻon qishlogʻi yaqinida qumda joylashgan; choʻmilish uchun koʻlgacha qisqa yoʻl yoki tuyada boriladi. Odatda 10–20 ta oʻtov, har birida toʻrt-olti oʻrin, kechki ovqat va nonushta, tuya alohida haq evaziga. Taxminiy narx ovqat bilan kishi boshiga 40–50 AQSh dollari atrofida, 2026-yil holatiga. Qizilqumdagi oʻtov lagerlari sahifamizni koʻring.
- Ayozqalʼa, Xorazm. Ikki Ayozqalʼa qalʼasi ostidagi tepalikdagi lager, Xivadan 100 km, Elliqqalʼa boʻylab qalʼalarni kezib chiqiladigan kuni yetib boriladi. Tongdagi manzara — tepada loy devorlar, ufqqacha choʻzilgan Qizilqum — uchalasining eng yaxshisi; sharoit esa eng oddiy. Xiva va Nukus orasida bir kecha uchun mos.
- Orol qirgʻogʻi, Qoraqalpogʻiston. Ustyurt jarligida yoki Moʻynoq yoʻlining oxirida suv boʻyidagi oʻtovlar. Bu yoʻl ham, aloqa ham yoʻq, generatorda ishlaydigan olis lager; u ekspeditsiya va dengiz ustidagi quyosh chiqishi uchun mavjud. Odatda Nukusdan ikki kunlik Orol safari tarkibida bron qilinadi: lagerdagi tun qariyb 40–50 AQSh dollari, butun safar esa guruh hajmiga qarab kishi boshiga 300–450 AQSh dollari.
Bosh chiroq, iyunda ham issiq kiyim, xonani boʻlishsangiz quloq tiqinlari oling va Wi-Fi kutmang. Oilalar Aydarkoʻlda mamnuniyat bilan kutib olinadi — u yerda tuyalar va choʻmilish kunni bezaydi; Orol lageri esa kattalar va katta yoshdagi oʻsmirlarga mos.
Qachon borish, qanday yetish va qancha turadi
Choʻl yilida ikkita yaxshi mavsum bor. Apreldan iyun boshigacha — gullar, toshbaqalar, 25–32 °C lik chidasa boʻladigan kunlar va sovuq tunlar; sentabrdan oktabrgacha — tiniq osmon, Aydarkoʻlda iliq suv va eng goʻzal yorugʻlik. Iyul va avgustda Qizilqumda harorat 45 °C ga yetadi, Orolqum shoʻrxoklarida esa undan ham baland; lagerlar ochiq, lekin tushdan keyin yotib dam olinadi. Qish huvillagan va goʻzal, baʼzi yillari barxanlarga qor yogʻadi, biroq lagerlar yopiladi, Ustyurt shamoli esa shafqatsiz.
Yetib borish — avtomobil yoʻli orqali. Qizilqumni hozir mashinada olti-yetti soatlik ravon Buxoro–Xiva avtomagistrali va Buxoro–Urganch temir yoʻli kesib oʻtadi. Aydarkoʻlga Nurotadan asfalt yoʻl orqali, Ayozqalʼaga Urganch yoki Xivadan asfalt yoʻl orqali boriladi; Orolqum va Ustyurtga esa faqat Nukus, Qoʻngʻirot yoki Moʻynoqdan 4x4 da; Moʻynoqda vaqti-vaqti bilan reys qabul qiladigan kichik aeroport bor, lekin odatda Nukusdan uch-toʻrt soat mashinada boriladi. Ustyurtdagi «Saygachiy» buyurtma qoʻriqxonasining olis burchaklaridan tashqari choʻlda hech qayerga ruxsatnoma kerak emas. Transport hal boʻlgach, xarajatlar kamtarona: choʻlda bir kun uchun haydovchili shaxsiy mashina masofaga qarab taxminan 80–150 AQSh dollari, tuyada sayr bir necha dollar, oʻtovdagi tun yuqoridagidek. Naqd pul, quyoshdan himoya kremi, har kishiga yarim kunga ikki litr suv va shamoldan saqlanish uchun roʻmol oling.
TourEast bilan choʻllar boʻylab
Marshrutlarimizning bir nechtasi choʻldagi bir tunni oʻz ichiga oladi. «Xarita chekkasi» — toʻliq ekspeditsiya: Xorazm qalʼalari, Ayozqalʼadagi oʻtov, Nukus va Savitskiy kolleksiyasi, Moʻynoq, Orolqumni kesib oʻtish va Ustyurt jarliklari ostidagi dengizning oʻzi. Oilaviy turimiz «Osh, tuyalar va qalʼalar» tuyada sayr, koʻlgacha qisqa yoʻl va gulxan bilan Aydarkoʻl orqali yumshoqroq yoʻldan boradi. «Ipak yoʻlining oʻn ikki darvozasi» katta turi Aydarkoʻl yaqinida Qizilqumda bir tun oʻtkazadi va Xivaga yoʻlda shu choʻlni yana kesib oʻtadi; Orolqum va Ustyurt faqat «Xarita chekkasi»da bor. Agar sizni Ustyurtdagi saygʻoqlar, saksovulzorlar, aprelda choʻl oʻsimliklari yoki shunchaki yaxshi haydovchi va oshpaz bilan Somon yoʻli ostidagi bir tun alohida qiziqtirsa, bizga ayting — kunlarni shunga moslab tuzamiz.
Ko‘p beriladigan savollar
Fotogalereya
Surat: Bgag / Wikimedia Commons, CC0; NatalieChunina / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; svenfischer.fr / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0; Fulvio Spada from Torino, Italy / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0





