Toshkentdagi Navoiy teatri: yapon harbiy asirlari qurgan

Toshkent markazidagi Zarafshon koʻchasida chuqur ayvonli, mis-yashil tomli krem rangli opera binosi turibdi va uning hikoyasini koʻp yapon mehmonlar koʻpchilik oʻzbeklardan yaxshiroq biladi. 1947-yilda ochilgan Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatri qisman Ikkinchi jahon urushidan keyin Sovet Ittifoqida ushlab turilgan yapon harbiy asirlari tomonidan qurilgan. 1996-yilda oʻrnatilgan xotira lavhasi ularning mehnatini ulugʻlaydi.

Bu maqola hikoyani ehtiyotkorlik bilan bayon qiladi: bino, asirlar, Oʻzbekiston boʻylab saqlangan xotira joylari hamda teatrga qanday tashrif buyurish yoki spektaklni qanday koʻrish. U yapon sayyohlari, Sovet davriga qiziqqanlar va teatr nega muhimligini shunchaki bilmoqchi boʻlganlar uchun yozilgan.

Teatr: me’morchilik va ochilish

Navoiy teatrini rus me’mori Aleksey Shchusev loyihalagan; u Moskvadagi Lenin maqbarasi bilan ham mashhur. Qurilish 1942-yilda boshlanib, bino 1947-yil noyabrda tomoshabinlarga ochilgan. U oʻzbeklar adabiy tilining asoschisi deb biladigan XV asr shoiri Alisher Navoiy nomi bilan atalgan va loyiha uning tavalludining 500 yilligiga bagʻishlangan.

Uslub Sovet neoklassitsizmini Markaziy Osiyo naqshlari bilan uygʻunlashtiradi: ichkarida oʻyma gʻanch panellar, naqshli shiftlar va rangli koshinlar, tashqarida esa vazmin, simmetrik peshtoq. Tomosha zali taxminan 1400 oʻrinli, asosiy sahna maydoni 540 kvadrat metrga yaqin. 1966-yilda unga Katta teatr maqomi berilgan.

Teatr hamon Oʻzbekiston milliy opera va balet truppasining uyi boʻlib, rus va Yevropa repertuaridagi asarlarni oʻzbek bastakorlari asarlari bilan birga qoʻyadi.

Oʻzbekistondagi yapon harbiy asirlari

Sovet Ittifoqi 1945-yil avgustda Yaponiyaga qarshi urushga kirgach, bir necha yuz ming yapon askar va fuqarolari Sibir va Uzoq Sharqdan Markaziy Osiyogacha Sovet Ittifoqi boʻylab mehnat lagerlariga olib ketilgan. Tarixchi Jalil Sultonovga tayangan Moscow Times maqolasiga koʻra, Oʻzbekistonga deyarli 24 000 yapon asiri joʻnatilgan. Koʻpchiligi chaqirilgan askarlar, ba’zilari esa oʻsmirlar edi.

Oʻzbekistonda ular qurilishda ishlagan. Xuddi shu maqolada Navoiy teatridan tashqari yana bir teatr, uchta zavod, 120 km uzunlikdagi yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyasi va gidroelektrostansiya sanab oʻtilgan. Asirlarga maosh toʻlanmagan, Sovet matbuoti esa oʻnlab yillar davomida ishni Sovet quruvchilariga nisbat bergan. Teatrda 1996-yilda oʻrnatilgan lavhada Uzoq Sharqdan surgun qilingan 1945 va 1946-yillarda qurilishda ishtirok etgan yuzlab yapon fuqarosi haqida aytiladi.

Shart-sharoit hamma joyda og‘ir edi. Xuddi shu maqolada Oʻzbekistondagi asirlarning taxminan 3 foizi vafot etgani qayd etilgan, bu Sibir va Uzoq Sharqdagidan ancha kam, u yerda taxminan beshdan biri halok boʻlgani aytiladi. Biz bu raqamlarni taxminiy deb hisoblaymiz: ular bitta tarixchining hikoyasiga asoslangan, manbalar tafsilotlarda farq qiladi.

Teatr 1966-yilgi zilziladan omon qoldimi?

Ha, va bu omon qolish binoning afsonasining bir qismiga aylangan. 1966-yil 26-aprelda kuchli zilzila eski Toshkentning katta qismini vayron qildi. Navoiy teatri zarar koʻrmay omon qolgani va asirlar uchun qurilgan, ba’zilari hamon turar joy binosi sifatida ishlatiladigan barakalar ham shunday ekani qayta-qayta aytiladi. Toshkentda bu hikoya odatda yapon quruvchilari ishining sifatiga hurmat sifatida aytiladi. Muhandislar tushuntirish murakkabroq deydi, ammo mahallaning koʻp qismi qulaganda teatr tik turgani haqida hech kim bahslashmaydi. Sovet Toshkenti va 1966-yilgi zilzila haqidagi qoʻllanmamiz shaharning qanday qayta qurilgani haqidagi kengroq hikoyani aytib beradi.

Oʻzbekistondagi yapon qabrlari va xotira joylari

Oʻzbekistonda yuzlab asir vafot etgan. Moscow Times maqolasida oʻnta oʻzbek shahrida dafn etilgan 817 kishi keltirilgan. 1958-yilda Sovet hukumati bir qator yapon qabristonlarini tekislashni buyurgan, ammo mahalliy aholi qabrlarni buzishdan bosh tortgani aytiladi, sobiq asirlar va qarindoshlar esa 1978-yilgacha borishdan man etilgan.

2000-yillar boshiga kelib qabristonlar Yaponiya hukumati yordamida tiklangan. Toshkent qabristonida oʻnlab yapon qabrlari, «Abadiy tinchlik va doʻstlik» yodgorligi, sakura koʻchatlari va ismlar hamda tugʻilgan shaharlar oʻyilgan granit toshlar bor. Uni yapon delegatsiyalari va qarindoshlarini izlayotgan oilalar ziyorat qiladi. Joylashuv va kirish tartibi oʻzgarishi mumkin, shuning uchun tashrifni oldindan gidingiz orqali tashkil qiling; aniq yoʻnalishni bu yerda e’lon qilmaymiz.

Qarindoshingiz qabriga kelayotgan boʻlsangiz, buni imkon qadar erta bizga ayting. Logistikada va, kerak boʻlsa, tashrifdan oldingi hujjatlarni rasmiylashtirishda yordam beramiz.

Navoiy teatriga qanday tashrif buyurish mumkin

Teatr Zarafshon koʻchasi 28-uyda, Mustaqillik maydonidan bir necha qadam narida, Amir Temur xiyoboni va Toshkent metrosi yaqinida joylashgan. Eng oson yoʻl — markazdan piyoda yoki taksi ilovasi bilan.

Tashrifchilar uchun variantlar:

• Tashqi koʻrinish va foyeni koʻrish: peshtoqni kunduzi koʻrishga arziydi, bino esa shom payti yoritilganda eng yaxshi koʻrinadi. Spektakllardan tashqari ichkariga kirish teatrga bogʻliq; gididan soʻrang.
• Spektaklga borish: tomosha zalini koʻrishning eng yaxshi yoʻli. Truppa mavsum davomida opera va balet qoʻyadi; dasturni teatr veb-saytida (dakt.uz) va mahalliy chipta platformalarida tekshiring. Chipta narxlari Yevropa me’yorlariga koʻra mo‘tadil, ammo hozirgi narxlarni tekshirmadik.
• Gid bilan shahar turiga qoʻshilish: yarim kunlik Toshkent turi koʻpincha teatrni Mustaqillik maydoni, Amir Temur xiyoboni va Sovet davri yodgorliklari oʻrtasidagi yoʻlga kiritadi.

Kechki spektakl uchun chiroyli kiyining, garchi kiyim qoidasi qat’iy emas: koʻp mahalliy aholi operaga bezanib keladi va siz ozoda, qulay kiyimda oʻzingizni yaxshi his qilasiz. Erta keling, chunki chipta va garderob navbatlari boʻladi, mobil telefonlarni oʻchiring. Toshkent sayohat qoʻllanmamiz va ikki kunda Toshkent marshrutimiz teatrni kengroq shahar ichida koʻrsatadi.

Opera va balet chiptalarini sotib olish

Chiptalar teatr kassasida va Oʻzbekistondagi onlayn chipta platformalarida sotiladi. Mashhur spektakllar, ayniqsa dam olish kunlari va festivallar paytida, sotilib ketishi mumkin, shuning uchun dastur e’lon qilingan zahoti bron qiling. Xorijiy kartalar har bir platformada qabul qilinmasligi mumkin, veb-sayt esa faqat oʻzbek yoki rus tilida boʻlishi mumkin, shuning uchun koʻp mehmonlar mehmonxona yoki tur operatoridan chipta sotib olishni soʻraydi. Hozirgi chipta narxlari va mavsum sanalarini tekshirmadik, shuning uchun oqshomingizni spektaklga moslab rejalashtirishdan oldin dasturni tekshiring.

Nega bu hikoya hamon muhim

Yaponiya uchun Sovet Ittifoqidagi internatsiya yillari hamon yozib borilayotgan ogʻriqli bobdir: omon qolganlarning xotiralari, oilalarning qabrlarni izlashi, yapon va oʻzbek muassasalari oʻrtasidagi almashinuvlar. Oʻzbekiston uchun hikoya ikkinchi ma’noga ega. Mahalliy aholining qitlik paytida asirlarga mehribonlik koʻrsatgani haqidagi hikoyalar keng takrorlanadi va koʻp oʻzbeklar teatrni ikki xalq oʻrtasida qiyin sharoitda oʻsgan doʻstlik namunasi sifatida keltiradi. Ikkala xotira ham ularni saqlaganlar uchun haqiqiy, o‘ylangan tashrif ikkalasini ham yodda tutadi.

Teatr yana kengroq mavzuga kirish: urush davridagi evakuatsiya shaharni kengaytirgandan, zilzila uni qayta qurishga majbur qilgandan keyin Toshkentning 1940 va 1960-yillardagi Sovet oʻzgarishi. Toshkent modernizmi va Sovet me’morchiligi qoʻllanmamiz bu ipni Mustaqillik maydoni, metro bekatlari va 1970-yillardagi brutalist mehmonxonalar orqali davom ettiradi.

Teatrni Toshkentdagi bir kun bilan uygʻunlashtirish

Mantiqiy marshrut ertalab Chorsu bozoridan boshlanadi, Hazrati Imom majmuasi va Koʻkaldosh madrasasi bilan davom etadi, tushlik Amir Temur xiyoboni yaqinida oʻtadi va Navoiy teatriga kunning oʻrtalarida yetib boradi. Dastur mos kelsa, kechki spektaklga qoling yoki kunni yaqin metro bekatlari boʻylab sayr bilan yakunlang, ularning bir nechtasi saroylardek bezatilgan. Masofalar qisqa, taksi ilovasi esa kechqurun qaytishni osonlashtiradi. Teatr kechasi yoritilganda ham goʻzal, shuning uchun spektaklga bormasangiz ham, kechki ovqatdan keyin bir necha daqiqaga qaytishga arziydi. Toshkent muzeylar va yangi tumanlar uchun ikkinchi kunga ham loyiq; ikki kunlik Toshkent marshrutimiz ikkalasini ham koʻrsatadi.

Yaponiyalik mehmonlar uchun sayohat eslatmalari

Yaponiya fuqarolari Oʻzbekistonga 30 kungacha vizasiz kirishi mumkin; sayohatdan oldin amaldagi qoidalarni tekshiring va har bir mehmon kelganidan keyin uch kun ichida roʻyxatdan oʻtishi shartligini unutmang. Yaponiyalik sayyohlar uchun qoʻllanmamiz reyslar, marshrutlar va odobni batafsilroq yoritadi. Navoiy teatri Chorsu bozori va eski shahardan keyingi Toshkentdagi kunga tabiiy kiradi, koʻp yapon sayyohlari esa Afrosiyob poyezdi bilan Samarqand va Buxoroga davom etadi.

Navoiy teatriga TourEast bilan tashrif

Toshkentdagi gidlarimiz teatr va asirlar hikoyasini aytib bera oladi, xohlasangiz yapon qabristonini ham marshrutga kirita oladi va kechki spektakl uchun chiptalar tashkil qiladi. WhatsApp orqali yozing yoki /trip-builder sahifasidagi sayohat konstruktorimizdan foydalaning va Oʻzbekistonga oilaviy bogʻliqlik olib kelgan boʻlsa, ayting; kunni u loyiq boʻlgan vaqt va sukunat bilan rejalashtiramiz.