O‘zbek gilamlari bo‘yicha qo‘llanma: Xiva va Samarqand ustaxonalari, narxlar, eksport

O‘zbek gilamlari sayyohlar O‘zbekistonda qiladigan eng yirik xarid bo‘lib, aynan shu xarid ko‘pincha xato ketadi. Madrasa hovlisidagi gilam do‘koni tushdan keyingi vaqtni o‘tkazish uchun go‘zal joy, biroq aynan shu yerda mashinada to‘qilgan gilamlar, sun’iy ipak va import mahsulotlar haqiqiy qo‘lda tugilgan gilamlar yonida turadi.

Hunarmandchilik va suvenirlar bo‘yicha qo‘llanmamiz qisqacha tanishtiradi. Bu qo‘llanma esa jiddiy xarid qilmoqchi bo‘lganlar uchun: rejaga kiritishga arziydigan ikki ustaxona (Xiva ipak gilam ustaxonasi va Samarqand ipak gilam fabrikasi), hududiy gilamchilik an’analari, tugun zichligi qanday hisoblanishi, 2026-yil noyabr holatiga ko‘ra real narxlar, eksport sertifikati va ehtiyot bo‘lish kerak bo‘lgan hiylalar haqida.

O‘zbekistonda gilamchilik: qisqacha tarix

Hozirgi O‘zbekiston hududida gilam to‘qish asosan dasht va tog‘ etaklaridagi yarim ko‘chmanchi xalqlarga xos edi: laqay va qo‘ng‘irot kabi o‘zbek urug‘lari, qoraqalpoqlar, turkmanlar va Qashqadaryodagi arab jamoalari. Shahar aholisi gilamni Buxoro, Samarqand va Xiva bozorlaridan sotib olgan.

Sovet davrida ishlab chiqarish sanoatlashtirildi va mustaqillikka kelib tabiiy bo‘yoqlar bilan qo‘lda tugish deyarli yo‘qolgan edi. 1990-yillardan beri qayta tiklanish ikki yo‘nalishda kechdi: tarixiy naqshlarni tabiiy bo‘yoqlar bilan qayta yaratish uchun tashkil etilgan ustaxonalar va qishloq hamda shaharlardagi oilaviy to‘quvchilar.

Uchratadigan asosiy turlar:

• Gilam: jun yoki ipakdan tugilgan tukli gilam.
• Julxir: yarim ko‘chmanchi o‘zbeklarning uzun, to‘kilib turuvchi tukli, issiq va siyrak tugilgan gilami.
• Kilim va palos: tuksiz, tekis to‘qilgan gilamlar, ko‘pincha yorqin yo‘l-yo‘l yoki geometrik naqshli.
• Joynamoz: kichik namoz gilamchasi.

Xiva gilamlarini xalqaro festival bilan nishonlaydi: «Gilamlar jilosi» (Gilamlar Jilosi) festivali eng so‘nggi marta 2025-yil oktabrida o‘tkazilgan.

Xiva ipak gilam ustaxonasi

Xiva ipak gilam ustaxonasi 2001-yilda YUNESKO va Operation Mercy taraqqiyot tashkilotining qo‘shma tashabbusi sifatida, tabiiy bo‘yoqlar bilan ipak gilam to‘qishni tiklash maqsadida tashkil etilgan. U Ichan-Qal’a ichidagi, XIX asrda qurilgan Yoqubboy xo‘ja madrasasida joylashgan, hujralarida hozir dastgohlar turadi. Uning tashkil topish tarixi Kris Aslan Aleksanderning «A Carpet Ride to Khiva» xotira kitobida hikoya qilingan.

Uni nima alohida qiladi:

• Naqshlar Xivaning o‘zidan olingan: masjid va maqbaralarning koshin panellari, o‘ymakor yog‘och eshik va ustunlar hamda Temuriylar miniatyurasi. Ko‘pincha gilamni o‘sha kuni ertalab ko‘rgan koshinkorlik bilan solishtirish mumkin.
• Barcha ranglar tabiiy: qizil uchun ro‘yan ildizi, ko‘k uchun import indigo, sariq uchun anor po‘sti, piyoz po‘chog‘i, uzum va behi barglari, jigarrang uchun yong‘oq po‘chog‘i, yashil esa sariqni ko‘k bilan qayta bo‘yash orqali olinadi.
• To‘quvchilar mahalliy ayollar, ustaxona ish topish qiyin bo‘lgan insonlarni ataylab ishga olgan.
• O‘rta o‘lchamli bitta gilam bir necha to‘quvchini oylab band qiladi.

Mehmonlar bo‘yoqxonadan o‘tib, to‘quv jarayonini tomosha qilishi mumkin, shuningdek do‘kon ham bor. Qo‘shni suzani ustaxonasi xuddi shu tabiiy bo‘yalgan ipakdan foydalanadi. Narxlar qat’iy va ipak hamda tabiiy bo‘yoqlar qiymatini aks ettiradi: bitta qo‘llanmada 1,3 x 2 metrli gilam uchun taxminan 2 300 AQSH dollari keltirilgan. Joriy narxlarni joyida aniqlang.

Uni Ichan-Qal’aning qolgan qismi bilan birga ko‘ring; to‘liq tasvir Xiva bo‘yicha qo‘llanmamizda.

Samarqand ipak gilam fabrikasi (Samarkand Bukhara Silk Carpets)

Samarqandda bilish kerak bo‘lgan nom — Samarkand Bukhara Silk Carpets, odatda u joylashgan ko‘cha nomi bilan Hujum (Xujum) fabrikasi deb ataladi, Registondan bir necha daqiqalik yo‘l. Uni afg‘on kelib chiqishiga ega, irsiy to‘quvchilar bo‘lgan Badg‘isiylar oilasi boshqaradi va u Markaziy Osiyodagi qo‘lda tugiladigan eng yirik ipak gilam ustaxonalaridan biridir.

Tashrif chog‘ida ko‘rasiz:

• Xom ipakning qaynatilishi, yigirilishi va piyoz po‘chog‘i, yong‘oq qobig‘i, anor po‘sti kabi tabiiy materiallar bilan bo‘yalishi.
• Dastgohlarda qator o‘tirgan ayollar ipakka ipak tugib, ajoyib tezlikda ishlaydi, ko‘z va qo‘llarini dam oldirish uchun belgilangan tanaffuslar bilan.
• Tayyor gilamlar ko‘rgazma zali: kichik panellardan xona o‘lchamidagi gilamlargacha, ko‘pchiligi klassik fors va Markaziy Osiyo naqshlarida.

Turlar odatda bepul va ingliz tilida olib boriladi, xarid qilishga majburlash yo‘q, garchi ko‘rgazma zali yo‘nalishning tabiiy yakuni bo‘lsa-da. Fabrika shuningdek o‘zi yetkazadigan materiallar bilan uyda to‘qiydigan ayollarni ham ish bilan ta’minlaydi.

Nafis ipakka ipak gilamni bitta to‘quvchi bir necha oy to‘qiydi, katta gilam esa bir yildan ortiq vaqt oladi. Narxlar buni aks ettiradi: kichik panel uchun bir necha yuz AQSH dollaridan xona o‘lchamidagi gilam uchun bir necha mingigacha. Hisob-fakturada tugun zichligi, o‘lchami va materialini ko‘rsatishni so‘rang.

Hududiy gilamlar: mamlakat bo‘ylab nimalarni uchratasiz

Ikki yirik ustaxonadan tashqari, O‘zbekiston gilamchilik an’analari hududiy va asosan urug‘chilikka asoslangan. Buxoro, Samarqand va Toshkentdagi do‘konlarda ularning ko‘pchiligi sotiladi:

• Qoraqalpoq va Xorazm gilamlari: Amudaryoning quyi oqimidan, turkman to‘quvchiligiga yaqin, to‘q qizil ranglar va takrorlanuvchi geometrik medalyonlar bilan.
• Qashqadaryo va Surxondaryo: o‘zbek yarim ko‘chmanchi to‘quvchiligining markazi. Julxir uzun tukli gilamlari, yorqin kilimlar va Qashqadaryo arab qishloqlari gilamlariga e’tibor bering. Surxondaryodagi Boysun eng qadimiy to‘quvchilik an’analarini, jumladan yo‘l-yo‘l matolarni saqlab qolgan.
• Nurota: turkman ta’siri aniq seziladigan gilamlar, shuningdek mintaqaning mashhur kashtasi.
• Buxoro: tarixan to‘quvchilik hududi emas, savdo markazi bo‘lgan. Ko‘plab «Buxoro gilamlari» boshqa joyda to‘qilib, bozorlarida sotilgan.

«Buxoro» so‘ziga izoh: G‘arb gilam do‘konlarida «Buxoro gilami» qizil fonda sakkizburchak gul medalyonlar qatori bo‘lgan turkman uslubidagi gilamlarning savdo nomi bo‘lib, ularning ko‘pi Pokiston yoki Afg‘onistonda tayyorlanadi. O‘zbekistonda ham sotuvdagi ko‘plab gilamlar Afg‘oniston, Turkmaniston yoki Eronдан keladi. Bunda yomon narsa yo‘q, lekin sotib olayotgan narsangiz qayerdan ekanini bilishingiz kerak.

Tugun zichligi izohi

Tugun zichligi qo‘lda tugilgan gilamning nafisligini eng yaxshi ifodalovchi yagona raqamdir. O‘zbekistonda odatda kvadrat metrga, AQSH va Buyuk Britaniyada kvadrat dyuymga nisbatan aytiladi.

Uni o‘zingiz qanday hisoblaysiz:

• Gilamni ag‘daring. Qo‘lda tugilgan gilamda har bir tugun orqa tomonda kichik do‘ngcha sifatida ko‘rinadi.
• Chizg‘ich bilan gorizontal bo‘ylab 1 santimetrdagi va vertikal bo‘ylab 1 santimetrdagi tugunlarni sanang.
• Ikki raqamni ko‘paytiring. Bu kvadrat santimetrdagi tugunlar soni; kvadrat metrdagi tugunlar uchun 10 000 ga ko‘paytiring.
• Kvadrat dyuymdagi tugunlarga o‘tkazish uchun kvadrat santimetrdagi tugunlarni taxminan 6,45 ga ko‘paytiring.

Taxminiy ko‘rsatkich:

• Urug‘ va qishloq jun gilamlari, julxir va shunga o‘xshashlar: ko‘pincha kvadrat santimetrga 20 tadan kam tugun, va bu normal. Ularning jozibasi nafislikda emas, yorqin naqsh va junda.
• Sifatli jun gilamlar: odatda kvadrat santimetrga 20 dan 40 gacha tugun.
• Ipak gilamlar: eng nafis ustaxona asarlarida kvadrat santimetrga taxminan 40 dan 100 dan ortiqgacha.

Sotuvchilar juda turlicha raqamlarni aytadi, ba’zilari bo‘rttiradi. Namunani o‘zingiz sanab ko‘ring va raqamni hisob-fakturaga yozdiring. Yuqori zichlik avtomatik ravishda yaxshiroq degani emas: tabiiy bo‘yalgan, yaxshi loyihalangan 25 tugunli jun gilam 100 tugunli bejirim ipak gilamdan yaxshiroq bo‘lishi mumkin.

Soxtalardan qanday saqlanish: qo‘lda tugilgan va mashina gilami, ipak va sun’iy ipak

Muammolarning ko‘pi uch toifaga bo‘linadi.

Qo‘lda to‘qilgan deb sotilayotgan mashina gilamlari:

• Mashina gilamining orqasida naqsh xiralashgan va mukammal bir xil, ko‘pincha qattiq to‘r yoki yelimlangan tag bo‘ladi.
• Qo‘lda tugilgan gilamda popuk — o‘zak iplarning uchlari, gilamning o‘z qismi. Keyin tikilgan yoki yelimlangan popuk ogohlantiruvchi belgi.
• Qo‘lda tugilgan gilamlarda mayda notekisliklar bo‘ladi: biroz notekis chekkalar, bir necha millimetrga siljigan naqsh, abrash (bir partiya bo‘yoqdagi yumshoq rang o‘zgarishi).

Ipak deb sotilayotgan sun’iy ipak:

• Viskoza, merserizatsiyalangan paxta yoki «bambuk ipagi»dan qilingan «art silk» ipakdek yaltiraydi, narxi esa bir necha barobar past.
• Haqiqiy ipak salqin, quruq va biroz xirsillagandek seziladi, tuki esa qaytib ko‘tariladi. Sun’iy ipak sirpanchiq, bosilsa yassilanib qoladi.
• Popukdan olingan bo‘sh ipni yoqib ko‘rish eng ishonchli sinov: ipak kuygan soch hidi chiqaradi va uvalanuvchi kul qoldiradi; viskoza va paxta tez yonadi, qog‘oz hidi chiqaradi va yumshoq kulrang kul qoldiradi. Obro‘li sotuvchilar e’tiroz bildirmaydi.
• Narx haqiqatni fosh qiladi. Bir kvadrat metri yuz yoki ikki yuz dollarlik «ipak» gilam ipak emas.

Tabiiy deb sotilayotgan sun’iy bo‘yoqlar:

• Tabiiy bo‘yoqlar abrash bilan biroz xilma-xil, uyg‘un ranglar beradi. Sun’iy bo‘yoqlar juda bir xil va ba’zan qo‘pol bo‘lishi mumkin.
• Har bir rang uchun nima ishlatilganini so‘rang. Tabiiy bo‘yoq ishlatadigan to‘quvchi buni mamnuniyat bilan aytib beradi.

2026-yilda o‘zbek gilamlari narxi

Narxlar material, tugun zichligi, o‘lcham, bo‘yoqlar va xarid joyiga bog‘liq. Quyidagi oraliqlar 2026-yil noyabr holatiga ko‘ra O‘zbekistondagi yangi qo‘lda tugilgan gilamlar uchun taxminiy:

• Kichik kilim va paloslar (tekis to‘qima): taxminan 100 dan 400 AQSH dollarigacha.
• Kichik qo‘lda tugilgan jun gilamchalar (taxminan 1 x 1,5 metr): taxminan 200 dan 700 AQSH dollarigacha.
• O‘rta jun gilamlar (taxminan 2 x 3 metr): taxminan 800 dan 3 000 AQSH dollarigacha.
• Kichik ipak gilam va panellar (1 kvadrat metrdan kam): taxminan 500 dan 2 000 AQSH dollarigacha.
• Yetakchi ustaxonalardan 2–3 kvadrat metrli ipak gilamlar: bir necha ming AQSH dollari, juda nafis tugilganlari esa besh xonali raqamgacha.

Kvadrat metr narxida o‘ylang va o‘xshashni o‘xshash bilan solishtiring: bir xil material, o‘xshash tugun zichligi, tabiiy yoki sun’iy bo‘yoqlar. Ustaxonalar deyarli qat’iy narx aytadi; do‘kon va bozorlarda savdolashish kutiladi, gavjum turistik hududda birinchi aytilgan narx oxirgisidan ancha baland bo‘lishi mumkin.

Aksariyat ustaxona va yirik do‘konlar kartani qabul qiladi, ko‘pchiligi jo‘natib ham beradi. O‘lcham, material, tugun zichligi, kelib chiqishi va gilam yangi ekani ko‘rsatilgan batafsil hisob-faktura so‘rang.

Gilamni olib chiqish: sertifikat va bojxona

Gilamlar Toshkent, Samarqand va Urganch aeroportlarida bojxona xodimlari eng ko‘p tekshiradigan buyumdir.

• O‘zbekistonning madaniy boyliklarni olib chiqish va olib kirish to‘g‘risidagi qonuni 50 yil va undan oldin yaratilgan madaniy boyliklarni olib chiqishni taqiqlaydi. 2026-yilda bu taxminan 1976-yilgacha yaratilgan har qanday narsani anglatadi.
• Badiiy qimmatga ega yangi gilamlar uchun Madaniyat vazirligi orqali ekspertiza o‘tkazilgach beriladigan eksport sertifikati talab qilinishi mumkin. Egasi yozma ariza beradi va gilamni taqdim etadi; ekspertiza o‘n kungacha davom etishi va to‘lovli bo‘lishi mumkin.
• Amalda obro‘li ustaxona va do‘konlar gilam yangi ekani va olib chiqilishi mumkinligini tasdiqlovchi hujjatlarni beradi yoki sertifikatni siz uchun rasmiylashtiradi. Buni xarid paytida so‘rang va oxirgi kunga qoldirmang.
• Hisob-fakturani sertifikat bilan birga qo‘l yukida saqlang.
• Hujjatsiz sotib olingan gilam chegarada ushlab qolinishi yoki musodara qilinishi mumkin.

Agar AQShda yashasangiz, 2025-yil may oyidan beri AQShning import qoidalari O‘zbekistondan kelgan, taxminan 600-yildan 1917-yilgacha bo‘lgan etnologik materiallarni, aniq aytganda gilamlarni ham, cheklashini yodda tuting. Antiqa gilamni qonuniy olib kirish uchun O‘zbekistonning eksport hujjatlari kerak.

Qoidalar va mas’ul idoralar o‘zgarib turadi, shuning uchun qimmatli narsa xarid qilishdan oldin joriy talablarni O‘zbekiston Davlat bojxona qo‘mitasidan aniqlang.

Gilamni uyga olib borish

• Kichik gilamchalar sumkaga buklanadi yoki o‘raladi. Do‘konlar ularni tutqichli ixcham bog‘lam qilib bog‘lab beradi.
• O‘rta gilamlar odatda topshiriladigan yuk sifatida jo‘natiladi. Avval aviakompaniyangizning og‘irlik me’yorini tekshiring; 2 x 3 metrli jun gilam 15 kilogrammdan ancha ortiq og‘irlikda bo‘lishi mumkin.
• Kattaroq gilamlarni ustaxonaning o‘zi yoki kuryer orqali jo‘natish mumkin. Narx, sug‘urta va yetkazib berish muddatini yozma ravishda oling va gilam jo‘natilishidan oldin uning, shu jumladan orqa tomonining suratlarini saqlang.
• Vataningizda gilam yetib borganda import boji yoki QQS undirilishi mumkin. Xariddan oldin chegaralarni tekshiring.

Tukli gilamni tashish uchun tuki tashqariga qaratib o‘rang, ipak gilamni hech qachon keskin buklamang va uyga kelishingiz bilanoq yoyib qo‘ying.

TourEast bilan gilam xarid qilish

Biz Xiva ipak gilam ustaxonasi, Samarqand ipak gilam fabrikasi va kichikroq oilaviy to‘quvchilarni yakka tartibdagi yoki kichik guruh sayohati dasturiga kiritishimiz mumkin. Gid tarjima qiladi, nimani ko‘rayotganingizni tushuntiradi va siz qaror qilayotganingizda chetda turadi. Agar xarid qilsangiz, aeroportga yetib borishingizdan oldin hujjatlarni tekshirishda yordam beramiz.