“Yodgorlik” ipak fabrikasi, Margʻilon

Margʻilon asrlar davomida ipak toʻqib keladi, oʻzbek abrbandining xira, alangasimon naqshlari esa Markaziy Osiyodan ancha uzoqlarda ham taniladi. 1972-yilda tashkil etilgan va hozir xususiy boʻlgan “Yodgorlik” fabrikasi pilladan tayyor matogacha boʻlgan butun zanjirni bir ertalabda koʻrish uchun eng qulay joy. Bu muzey emas, faol ishlab chiqarish – tashrifni qadrli qiladigan narsa ham aynan shu: chuvish dastgohi va toʻquv dastgohlari yonidagi ayollar kundalik ishini bajaradi, ular toʻqigan mato esa oxiridagi doʻkonda metrlab sotiladi.

Nomi oʻzbek tilida “esdalik” degan maʼnoni bildiradi. Oʻzbekistonning milliy turizm sayti uni mamlakatda ipak tayyorlashning butun sikli hanuz qoʻlda bajariladigan yagona fabrika deb taʼriflaydi.

Ip izidan

• Chuvish. Pillalar issiq suvli qozonlarda yumshatiladi, chuvuvchi bir nechtasining boʻsh uchlarini birdaniga ilib, yogʻoch gʻildirakka bitta ip qilib oʻraydi. Qaynayotgan pillalarning hidi birinchi boʻlib sezadigan narsangiz.
• Bogʻlash. Iplar boʻlajak mato uzunligida tanda qilib yoyiladi, naqsh belgilanib, boʻlakma-boʻlak bogʻlab chiqiladi. Oʻzbeklar abrband – “bulut bogʻlash” deb ataydigan, dunyo esa ikat deb biladigan rezerv usuli aynan shu.
• Boʻyash. Bogʻlangan tandalar boʻyoq qozonlariga solinadi, avval eng och rang; baʼzi bogʻichlar kesiladi, boshqalari qoʻshiladi va jarayon har bir rang uchun takrorlanadi.
• Toʻqish. Asosan ayollardan iborat toʻquvchilar boʻyalgan tandani qoʻl dastgohlarida toʻqiydi, eng nafis matolarda soatiga bir necha santimetr. Boshqa xonada ipak gilam toʻqilayotganini ham koʻrishingiz mumkin.

Atlas va adras

Ikki mato ustunlik qiladi. Atlas yoki xon-atlas – yaltiroq atlas sathli sof ipak, ayollar koʻylagi uchun mumtoz mato. Adrasning tandasi ipak, arqogʻi paxta boʻlib, u qovurgʻali, yumshoqroq jilo va koʻproq mustahkamlikka ega; undan chopon, yostiq va zamonaviy kiyimlar tikiladi. Toʻquvchidan naqsh nomini soʻrash – suhbat boshlashning eng tez yoʻli.

Tashrif

Ingliz tilida soʻzlashuvchi xodim bilan ekskursiya taxminan bir soat davom etadi; odatda uncha katta boʻlmagan kirish toʻlovi olinadi. Fabrika odatda dushanbadan shanbagacha ochiq, yakshanba haqidagi maʼlumotlar esa bir-biriga zid, shuning uchun yakshanba kuni tashrifni rejalashtirishdan oldin aniqlang. Suratga olishga odatda ruxsat beriladi, biroq alohida toʻquvchilarni suratga olishdan oldin soʻrang. Payshanba va yakshanba kunlari uni shahar chetidagi Qumtepa bozori bilan, tushdan keyin esa Said Ahmadxoʻja madrasasidagi hunarmandchilik ustaxonalari bilan birlashtiring.