Ayozqalʼa qalʼalari

Ayozqalʼa – Qizilqum chekkasidagi, qadimiy Xorazm dehqonchilik yerlarini dasht bosqinlaridan himoya qilish uchun qariyb ming yil davomida qurilgan qalʼalar guruhining nomi. Ular eski Xorazm deltasining shimoli-sharqidagi, hozir Qoraqalpogʻiston hududidagi Elliqqalʼa – “ellik qalʼa” deb nomlangan vohaga mansub.

Ayozqalʼa 1

Eng katta qalʼa balandligi taxminan 100 metr boʻlgan tepalik ustida qad koʻtargan. U miloddan avvalgi IV asr oxiri yoki III asr boshida, Xorazm Forsdan mustaqil boʻlgan davr atrofida qurilgan va taxminan 180 ga 150 metrlik toʻrtburchakdan iborat. Balandligi 10 metrgacha boʻlgan devorlari qoʻsh boʻlib, ular orasida gumbazli yoʻlak va qirq beshga yaqin yarim doira minora boʻlgan. Janubiy tomondagi darvoza tuzoq sifatida loyihalangan: hujumchilar har tomondan nazorat qilinadigan kichik yopiq hovliga kirishdan oldin oʻq ostida devor boʻylab yurishlari kerak edi. Ichkarida hech qachon zich qurilish boʻlmagan koʻrinadi va qalʼa atrofdagi dehqon xoʻjaliklari uchun boshpana vazifasini bajargan boʻlishi mumkin.

Ayozqalʼa 2 va 3

Pastda, janubi-gʻarbda Ayozqalʼa 2 taxminan 40 metr baland konussimon tepalikda joylashgan. Uning milodiy VI–VIII asrlarga oid oval shaklidagi asosiy binosi zallar, otashkada va devoriy suratlarga ega mahalliy hukmdorning mustahkamlangan qarorgohi boʻlgan. Unga uzun pandus olib chiqqan. Tekislikdagi Ayozqalʼa 3 – milodiy ilk asrlarga oid katta qoʻrgʻon, uning atrofida qishloq xoʻjaliklari xarobalari bor.

Rivoyat

Mahalliy rivoyat qalʼani shafqatsiz xoʻjayinga xizmat qilib, ozod qilingan qul Ayoz, boshqa variantlarda esa yurtni himoya qilgan qahramon nomi bilan bogʻlaydi. Bu – xalq ogʻzaki ijodi, qalʼaning qadimdagi haqiqiy nomi esa nomaʼlum.

Qanday tomosha qilish kerak

Ayozqalʼa 1 ga kech tushdan keyin chiqing: qumli soʻqmoq boʻylab 20–30 daqiqa. Devorlardan Qizilqum, Ayozkoʻl shoʻr koʻli, pastdagi oʻtovli lager va havo ochiq kunlarda ufqdagi boshqa qalʼalar koʻrinadi. Oʻtovli lagerdagi tun qorongʻi osmon va sukunat hadya etadi.