Qadimgi Marv

Marv Afgʻonistondan shimolga oqib kelgan suv yoyilib, Qoraqum choʻlida soʻnadigan Murgʻob daryosi deltasida joylashgan. Ikki ming yildan ortiq vaqt davomida bu voha Ipak yoʻlining buyuk chorrahalaridan biri boʻlgan, uning ketma-ket shaharlari esa Markaziy Osiyoning aksariyat joylaridagidek bir-birining ustiga emas, yonma-yon qurilgan. Natijada Maridan taxminan 30 km sharqdagi Bayramali shaharchasi yaqinida qariyb 1200 gektarga yoyilgan devorlar, tepaliklar va yolgʻiz yodgorliklar landshafti vujudga kelgan. YUNESKO uni 1999-yilda “Qadimgi Marv” davlat tarixiy-madaniy bogʻi sifatida roʻyxatga olgan.

Koʻplab saltanatlar shaharlari

Eng qadimiy qismi – Erkqalʼa – Margʻiyona Fors saltanatining viloyati boʻlgan, taxminan miloddan avvalgi VI asrga oid Ahamoniylar davrining halqasimon qalʼasi. Iskandar vorislari uning atrofida ancha kattaroq kvadrat shahar – Govurqalʼani oʻrab olgan, uni Salavkiylar shohi Antiox I Antioxiya Margʻiyona sifatida qayta asos solgan; u Parfiya va Sosoniylar davrida ham foydalanilgan, arxeologlar uning devorlari ichida buddaviy stupa, xristian cherkovi va masjid topgan. Gʻarbda Saljuqiy turklar XI–XII asrlarda, Marv ularning sharqiy saltanatining poytaxti va koʻplab baholarga koʻra dunyoning eng yirik shaharlaridan biri boʻlgan paytda, Sultonqalʼani qurgan. Oʻrta asr geograflari uni Marvi Shohijahon – “Marv, dunyo malikasi” deb atagan.

Bu dunyo 1221-yilda, Chingizxonning oʻgʻli Tuluy boshchiligidagi moʻgʻul qoʻshini shaharni olib, aholisini qirgʻin qilganida tugadi. Keyinroq Temuriylar janubda kichikroq qalʼa – Abdullaxonqalʼani qurdi, Buxoro amiri XVIII asr oxirida toʻgʻonini buzganidan soʻng Marv butunlay tashlab ketildi.

Nimani koʻrasiz

Eng ulugʻ saqlanib qolgani – 1157-yilda vafot etgan soʻnggi buyuk Saljuqiy hukmdori Sulton Ahmad Sanjar maqbarasi. Har tomoni taxminan 27 metr boʻlgan pishiq gʻisht kubi diametri qariyb 17 metrlik qoʻsh gumbazni koʻtarib turadi, ichkarida moviy koshin va boʻyalgan ganch parchalari saqlanib qolgan. Oʻrta asr mualliflari uning tashqi gumbazi bir kunlik yoʻldan koʻrinadigan firuza koshin bilan qoplanganini yozgan. Devorlar tashqarisida ikkita Qizqalʼa – Katta va Kichik – VI yoki VII asrga oid, burmali devorlari mato taxlamlariga oʻxshaydigan mustahkamlangan qasrlar turibdi. Janubi-gʻarbda Muhammad paygʻambarning ikki sahobasi qabrlari ustidagi XV asr juft peshtoqli Ashob maqbaralari, XII asrga oid Muhammad ibn Zayd maqbarasi kabi, faol ziyorat joyi boʻlib qolmoqda.

Qanday his qilish

Marv piyoda aylanish uchun juda katta; gid bilan yodgorliklar orasida mashinada yurasiz va butun hududni koʻrish uchun Erkqalʼa devorlariga chiqasiz. Kunning koʻp qismini ajrating va Marv hamda Goʻnurtepa topilmalari uchun Maridagi viloyat muzeyini qoʻshing. Yorugʻlik erta va kech paytda eng yaxshi, yoz tushlari esa qattiq jazirama.