Koʻhna Urganch

Koʻhna Urganch – Kunya-Urganch yoki Köneürgenç deb ham yoziladi – “Eski Urganch” degani. Gurganj nomi bilan u Amudaryoning quyi oqimidagi boy voha davlati Xorazmning poytaxti boʻlgan, XII asr oxiri va XIII asr boshida esa saltanati Orol dengizidan Fors koʻrfazigacha choʻzilgan Xorazmshohlarning qarorgohi edi. Undan oldin uning saroyida Beruniy va Ibn Sino kabi olimlar ijod qilgan. Saqlanib qolgan yodgorliklar zamonaviy shaharcha chekkasidagi ochiq maydonga sochilgan, 2005-yildan ular YUNESKO Jahon merosi obyekti.

Vayronagarchilik va omon qolish

1221-yilda moʻgʻul qoʻshini Gurganjni oylar davomida qamal qildi. Fors tarixchisi Juvayniyga koʻra, shahar qulaganida moʻgʻullar Amudaryodagi toʻgʻonlarni buzib, uni suv bosdirgan. Urganch Oltin Oʻrda davrida tiklanib, XIV asrda yana gullab-yashnadi, ammo 1388-yilda Temur tomonidan talon-toroj qilindi. XVI asrda daryo oʻzanini oʻzgartirib, shahar suvsiz qolganida xonlar poytaxtni Xivaga koʻchirdi, Eski Urganch esa choʻlga tashlab ketildi.

Nimani koʻrasiz

Balandligi taxminan 60 metr boʻlgan Qutlugʻ Temur minorasi Markaziy Osiyodagi eng baland oʻrta asr minoralaridan biri. Uning gʻisht tanasi geometrik naqsh hoshiyalari va 1320–1330-yillarda Xorazmning Oltin Oʻrda noibi boʻlgan Qutlugʻ Temur nomi bitilgan kufiy yozuv bilan oʻralgan; baʼzi olimlar oʻzagi qadimiyroq va u faqat taʼmirlagan deb hisoblaydi. Qarshisida ichki gumbazi toʻq koʻk, firuza va oq sirli koshin mozaikasi bilan qoplangan XIV asr binosi – Toʻrabekxonim maqbarasi turibdi. Mahalliy anʼana uning bezagida yil kunlari uchun 365 qirra, soatlar uchun 24 ravoq va oylar uchun 12 ravoq sanaydi – bu raqamlar sehriga rivoyat sifatida qarash maʼqul.

Janubroqda 1200-yilda vafot etgan Sulton Takash maqbarasi – firuza konussimon tomi bilan – va uning otasi Il-Arslonning kichikroq maqbarasi bor: oʻn ikki qirrali chodirsimon gumbazi va terrakota peshtoqi uni hududdagi eng qadimiy bino qiladi. Alohida guruh Kubraviya tariqatiga asos solgan va 1221-yilda shaharni himoya qilib halok boʻlgan deyiladigan soʻfiy ustoz Najmiddin Kubro maqbarasi atrofida toʻplangan. Bu faol ziyorat joyi, ayollar anʼanaga koʻra farzand tilab duo qilgani keladigan past Qirqmulla tepaligi ham shunday.

Qanday his qilish

Yodgorliklar bir necha kilometrga yoyilgan, shuning uchun guruhlar orasida mashinada yurib, har birida piyoda aylanasiz. Ertalab, jaziramadan oldin keling, ziyorat joylari uchun kamtarona kiyining va ularni sayyoh guruhlari emas, turkman oilalari bilan boʻlishishga tayyor boʻling. Xivadagi Ichan-qalʼani koʻrgan boʻlsangiz, Koʻhna Urganch – ajoyib qarama-qarshilik: oʻsha Xorazm madaniyati, bir necha asr qadimiyroq va xaroba holida qoldirilgan.