Buxoro va Samarqandning yahudiy merosi: sinagogalar va mahallalar

Buxoro va Samarqandning yahudiy merosi O'zbekiston safarining eng ta'sirli va eng kam tanilgan qirralaridan biridir. Asrlar davomida buxorolik yahudiylar Ipak yo'lidagi bu shaharlar hayotining ajralmas qismi bo'lgan: ular bo'yoqchilar, ipak va gazlama savdogarlari, musiqachilar va bankirlar bo'lib, o'z mahallalari, sinagogalari va tiliga ega edilar. Bugun jamoa oz sonli qolgan, biroq sinagogalar hamon eshiklarini ochadi, qabristonlarga qarab turiladi, Nyu-York, Isroil va Yevropadan kelgan avlodlar esa o'z oilalarining uylari va qabrlarini izlab qaytadi.

Ushbu qo'llanmada buxorolik yahudiylar kimligi, Buxoro va Samarqanddagi hozir ham faol sinagogalar, yahudiy mahallalari va qabristonlari hamda hurmat bilan ziyorat qilish qoidalari haqida so'z yuritiladi. Ma'lumotlar 2026-yil noyabr holatiga ko'ra berilgan; jamoa hayoti kichik va tartiblar o'zgarib turadi, shuning uchun har bir ziyoratdan oldin ish vaqtini joyida aniqlaymiz.

Buxoro yahudiylari kimlar?

Buxoro yahudiylari (buxorolik yahudiylar) — Markaziy Osiyoning yahudiy jamoasi bo'lib, nomini ko'pchiligi yashagan Buxoro amirligidan olgan. Rivoyatlarga ko'ra, ularning ajdodlari miloddan avvalgi VI asrda Bobil asirligidan keyin Forsga ko'chib kelgan, so'ngra savdo yo'llari bo'ylab sharqqa yo'l olgan yahudiylardir. Ayrim oilalar o'z nasl-nasabini Isroilning yo'qolgan qabilalariga bog'laydi.

Ular Yevropaning ashkenaz yahudiylaridan farq qiladi. Ularning an'anaviy tili — buxori, tojikchaga yaqin, ko'plab ibroniy so'zlarini o'z ichiga olgan yahudiy-fors lahjasi bo'lib, asrlar davomida ibroniy yozuvida yozilgan. Taomlari, musiqasi va kiyimi musulmon qo'shnilari bilan umumiy madaniyat zaminida shakllangan, oila hayotining markazida esa yahudiy qonunlari va marosimlari turgan.

Asosiy ma'lumotlar:

• Asosiy tarixiy markazlar: Buxoro, Samarqand, Toshkent, Qo'qon, Marg'ilon va Shahrisabz.
• O'zbekistondagi buxorolik yahudiylar soni 1989-yilda taxminan 35 000 kishi edi, hozir esa bir necha yuz kishi, asosan keksalar, deb baholanadi.
• Diaspora katta: Nyu-Yorkning Kuins tumanida taxminan 50 000 kishi, Isroilda undan ham yirikroq jamoa, Yevropa, Kanada va Avstraliyada esa kichikroq guruhlar yashaydi.

Buxoro yahudiylarining qisqacha tarixi

Xonlar va amirlar davrida yahudiylar o'z mahallalarida yashagan, himoya ostidagi, biroq cheklangan ozchilik bo'lgan. Ular maxsus soliq to'lagan, shahar ichida otda yurolmagan va ajralib turadigan kiyim kiyishga majbur bo'lgan, jumladan belbog' o'rniga arqon bog'lagan. XVIII asrda ayrim oilalar islomni qabul qilishga majburlangan; ularning avlodlari — chalalar — bir necha avlod davomida alohida o'zlikni saqlab qolgan. Ko'plab yahudiylar bo'yoqchilik bilan shug'ullangan, shuning uchun Buxoroda ko'k indigo rangidagi qo'llar bir paytlar bu kasbning belgisi bo'lgan; yana ko'pchilik ipak va mato savdosi bilan band bo'lgan.

1860–1870-yillardagi rus istilosi ularning ahvolini o'zgartirdi. Rus hukmronligidagi Samarqand va Toshkentda yahudiylar teng huquqlarga ega bo'ldi, Kalantarov va Davidov kabi savdogar oilalar paxta va to'qimachilik savdosida boyib ketdi. Ko'plab oilalar XIX asr oxiri va XX asr boshini oltin davr deb eslaydi. Buxoro yahudiylari yangi sinagogalar, maktablar va hashamatli uylar qurdi, ba'zilari Quddusga ko'chib o'tib, 1890-yillarda u yerda Buxoro mahallasiga asos soldi.

Sovet davrida din ta'qib qilindi va ko'plab sinagogalar yopildi, biroq buxorolik yahudiylarning teatri, gazetalari va musiqasi bir muddat gullab-yashnadi. Ikkinchi jahon urushi yillarida SSSRning g'arbidan evakuatsiya qilingan ashkenaz yahudiylari O'zbekistonda boshpana topdi. Emigratsiya 1970-yillarda boshlandi va 1991-yildan keyin ommaviy tus oldi. Faqat Buxoroning o'zida bir paytlar o'n uchta sinagoga bo'lgan; bugun ikkitasi qolgan.

Buxoroning yahudiy mahallasi

Buxoroning eski yahudiy mahallasi Labi Hovuzdan janubdagi tor ko'chalarda joylashgan, hovuz va choyxonalardan bir necha daqiqalik yo'l. Mahalliy tarixlarda ikki hudud tilga olinadi: Labi Hovuz yaqinidagi eski mahalla va keyinroq uzoqroqda o'sib chiqqan yangisi. Bugun ular bo'ylab yursangiz, eski shaharning boshqa joylaridagi kabi xom g'isht devorlar va o'ymakor yog'och eshiklarni ko'rasiz, ammo diqqat bilan qarasangiz, mayda detallarni payqaysiz: darvozaga o'yilgan Dovud yulduzi, lavhadagi ibroniy harflari yoki eshik tavaqasida bir paytlar mezuza osilgan joyning izi.

Labi Hovuz bilan bog'liq mashhur rivoyat bor. Vazir Nodir Devonbegi 1620-yillarda hovuzni qurdirganda, yer maydonining bir qismi yahudiy beva ayolga tegishli bo'lgan va u sotishdan bosh tortgan. Oxir-oqibat u yerni yaqin atrofdagi boshqa uchastkaga almashtirishga rozi bo'lgan va rivoyatga ko'ra, hozirgi eski sinagoga aynan o'sha joyda turibdi. Tarixchilar buni tasdiqlay olmaydi, ammo Buxorodagi har bir gid buni aytib beradi.

Mahalladagi bir nechta eski yahudiy savdogar uylari tiklangan. Ulardan biri — Labi Hovuz yaqinidagi, XVII va XIX asrlarga oid zallari bo'lgan sobiq yahudiy turar joyi — hozir kichik muzeyli butik-mehmonxonaga aylangan va uyushtirilgan ziyoratlarni qabul qiladi; ochiq bo'lsa, gidlarimiz uni dasturga kiritishi mumkin. 2020-yilda shaharning buxorolik yahudiy uylari Butunjahon yodgorliklar kuzatuvi (World Monuments Watch) ro'yxatiga kiritildi, bu esa bo'sh qolgan yoki xavf ostidagi ko'plab uylarga e'tiborni jalb qildi.

Buxoro sinagogalari: qaysilari faol?

Buxoroda ikkita sinagoga saqlanib qolgan.

Asosiy sinagoga, ko'pincha eski sinagoga deb ataladi, Labi Hovuz yaqinidagi yahudiy mahallasida joylashgan. Aynan u faol. Ko'chadagi kichik eshik yodgorlik lavhalari bor hovliga olib boradi; birinchi qavatda kattaroq, yuqorida kichikroq ibodat zali bor, ularning har birida Tavrot sandig'i va bima mavjud. Devordagi eski fotosuratlar jamoaning XX asrdagi tarixini aks ettiradi. Binoni ravvin boshqarmaydi; unga jamoa a'zosi qarab turadi, mehmonlar esa ibodat vaqtidan tashqari xush kelibdi. Ibodatlar haftada bir necha marta, shu jumladan shabbatda o'tkaziladi, o'shanda oz sonli erkaklar yig'iladi, biroq o'n kishilik minyanni to'plash har doim ham oson emas.

Ikkinchi sinagoga yahudiy qabristoni yaqinidagi mahallada joylashgan. U ancha kam ishlatiladi va ochiqligi qorovullarga bog'liq, shuning uchun oldindan qo'ng'iroq qilgan gid bilan borgan ma'qul.

Buxoroda, shuningdek, ibroniy tili darslari o'tiladigan maktab bor; hozir unda asosan yahudiy bo'lmagan bolalar va bir nechta yahudiy o'quvchilar tahsil oladi — bu jamoa qanchalik kichrayib qolganining belgisidir.

Buxoro yahudiy qabristoni

Buxoroning yahudiy qabristoni Markaziy Osiyodagi eng yirik qabristonlardan biri bo'lib, 10 000 dan ortiq qabrga ega. U eski shahar chetida, Labi Hovuzdan mashinada qisqa yo'l yoki piyoda ancha masofada joylashgan. Qadimiy toshlarda ibroniycha bitiklar bor, sovet davri qabrtoshlarining ko'pida esa marhumlarning o'yib tushirilgan portretlari mavjud — bu sobiq Sovet Ittifoqi bo'ylab keng tarqalgan an'ana.

Parvarish asosan diaspora hisobidan amalga oshiriladi. Chet eldagi oilalar alohida qabrlarga qarash uchun qorovullarga mablag' ajratadi, Buxorodagi jamoa a'zolari esa mehmonlarga ularni topishda yordam beradi. Agar qarindoshingizning qabrini izlayotgan bo'lsangiz, iloji boricha ko'proq ma'lumot olib keling: to'liq ism-sharifi, otasining ismi, vafotining taxminiy sanasi va fotosuratlar. Gidlarimiz yordam berish uchun jamoa bilan oldindan bog'lanishi mumkin.

Samarqandning yahudiy mahallasi va Gumbaz sinagogasi

Samarqandning eski yahudiy mahallasi eski shaharda, Registon va Bibixonim o'rtasidagi piyodalar xiyoboni — Toshkent ko'chasi yaqinida joylashgan. 1917-yilda shaharda taxminan o'ttizta sinagoga bo'lgan. Faqat bittasi — Gumbaz sinagogasi — faol bo'lib qolgan.

Gumbaz («gumbaz» so'zi shuni anglatadi) 1891-yilda, rus hukmronligi davridagi nisbiy farovonlik yillarida qurilgan. U turar joy hududidagi tor ko'cha ichkarisida yashiringan, shuning uchun darvoza yoki devorlardagi yahudiy ramzlariga e'tibor bering. Ichkarida asosiy ibodat zali gumbazsimon shiftga, o'ymakor yog'och eshiklarga, sobiq ravvinlar portretlariga va Tavrot sandig'iga ega. Uning zallaridan biri Ikkinchi jahon urushi davrida Samarqandga evakuatsiya qilingan ashkenaz yahudiylariga boshpana bo'lgan. Unga ravvin emas, qorovul qarab turadi, ibodatlarga esa hamon o'n chog'li keksa erkakdan iborat jamoat qatnashadi.

Samarqanddagi yahudiylar bilan bog'liq boshqa qiziqarli joylar:

• Kalantarovlar savdogar oilasining sobiq saroyida joylashgan Samarqand o'lkashunoslik muzeyi: unda buxorolik yahudiylar tarixiga oid bo'lim va boy bezatilgan ichki bezaklar bor.
• Eski shaharning janubidagi eski yahudiy qabristoni. Uni tiklashni Nyu-Yorkdagi xayriya tashkiloti moliyalashtirgan va u hamon foydalanilmoqda.
• Afrosiyob tepaligidagi Xo'ja Doniyor maqbarasi: payg'ambar Doniyor bilan bog'lanadi va musulmonlar, yahudiylar hamda xristianlar tomonidan birdek hurmat qilinadi.

Shaharning bu qismidagi boshqa ko'rimli joylar haqida «Registondan tashqari Samarqand» qo'llanmamizda o'qishingiz mumkin.

Buxorolik yahudiylar taomi, musiqasi va madaniyati

Mehmonlar bugun buxorolik yahudiy madaniyatining ko'p qismini dasturxonda va musiqada uchratadi.

• Baxsh — o'tlar, go'sht va ba'zan jigar qo'shib pishiriladigan, an'anaga ko'ra mato xaltada bug'lab tayyorlanadigan yashil guruch taomi. Yuqorida tilga olingan Buxorodagi tiklangan savdogar uyida baxsh pishirish bo'yicha mahorat darslari taklif etiladi.
• Oshi savo — shabbat taomi, guruch va go'shtdan iborat bo'lib, tun bo'yi sekin pishiriladi.
• Koshir taomni topish oson emas. Buxoro va Samarqanddagi sinagoga qorovullari ba'zan oldindan ogohlantirilsa, mehmonlar uchun koshir ovqat tashkil qila oladi, Toshkentdagi jamoa esa koshir mahsulotlar bilan ta'minlaydi.

Buxorolik yahudiy musiqachilar Buxoroning mumtoz musiqasi — Shashmaqomning buyuk ijrochilari qatorida bo'lgan, sovet davrining bir nechta mashhur xonandalari ham shu jamoadan chiqqan. Kengroq hikoya «O'zbek musiqasi va raqsi» maqolamizda bayon etilgan.

Sinagoga va qabristonlarga tashrif odobi

Jamoa kichik, a'zolarining ko'pi keksa, shuning uchun sizning tashrifingiz ular uchun katta ahamiyatga ega. Bir necha oddiy qoida ziyoratni silliq o'tkazishga yordam beradi:

• Kamtarona kiyining. Erkaklar sinagogada boshini yopishi kerak; kippa odatda eshik oldida beriladi. Ayollar yelka va tizzalarini yopishi lozim, ro'mol esa mamnuniyat bilan qabul qilinadi.
• Ibodatda ishtirok etmasangiz, ibodat vaqtidan tashqari keling. Shabbatda, juma kuni quyosh botishidan shanba kuni qosh qorayguncha, ichkarida suratga olmang, telefondan foydalanmang va pul ushlamang.
• Odamlarni suratga olishdan oldin ruxsat so'rang. Shabbatdan tashqari vaqtda ichki bezaklarni odatda suratga olish mumkin, ammo avval qorovuldan so'rang.
• Xayriya qoldiring. Chipta yo'q. Sinagoga yoki qabriston jamg'armasiga qilingan xayriya bu joylarning faoliyatini ta'minlaydi; sadaqa (sedaka) qutisidan foydalaning yoki qorovulga bering.
• Qabristonlarda yo'lkalardan yuring, qabrlarga o'tirmang va ustidan oshib o'tmang, ovozingizni past tuting. Qabr ustiga kichik tosh qo'yish hurmatning an'anaviy yahudiy belgisidir.
• Yirik yahudiy bayramlarida, ishtirok etishni rejalashtirmasangiz, borishdan saqlaning, chunki qorovullar band bo'lishi yoki mehmonlarga yopiq bo'lishi mumkin.

Xavfsizlik choralari yengil, muhit esa osoyishta. O'zbekiston musulmonlar ko'pchilikni tashkil etadigan, turli dinlar yonma-yon yashagan uzoq tarixga ega mamlakat, yahudiy mehmonlar esa odatda iliq kutib olinganini aytadi.

O'zbekistonda yahudiy merosi turini qanday rejalashtirish kerak

Buxoro va Samarqand — eng muhim manzillar, ikkalasi ham Afrosiyob poyezdi bilan standart marshrutga oson sig'adi.

• Buxoro: yahudiy mahallasi, faol sinagoga va qabriston uchun yarim kun, ochiq bo'lsa, tiklangan savdogar uyi ham. Labi Hovuz va savdo gumbazlari bilan uyg'unlashtiring.
• Samarqand: Registondan keyin Gumbaz sinagogasi, Kalantarovlar uy-muzeyi, qabriston va Xo'ja Doniyor uchun yarim kun.
• Toshkent: poytaxtda mamlakatdagi asosiy faol sinagogalar va buxorolik yahudiy jamoasiga xizmat qiladigan yagona ravvin bor; jamoa vakillari bilan uchrashmoqchi bo'lsangiz, shu yerdan boshlash kerak.
• Uzoqroq joylar: Qo'qon, Marg'ilon va Shahrisabzda ham yahudiy jamoalari bo'lgan, Farg'ona vodiysida esa kichik sinagoga hamon turibdi.

Buxoroning yahudiy mahallasida namunaviy ertalab:

• 9:00: Labi Hovuzdan boshlab, beva ayol va hovuz haqidagi hikoyani tinglang.
• 9:20: yahudiy mahallasining ko'chalariga kiring, o'ymakor eshiklar, hovlilar va tiklangan savdogar uylarini tomosha qiling.
• 10:00: qorovul hamrohligida eski sinagogaga tashrif buyuring, ibodat zallari va jamoa suratlarini ko'ring.
• 11:00: yahudiy qabristoniga boring va portretli qabrtoshlar orasida sayr qiling.
• 12:30: eski shaharda tushlik, imkon bo'lsa oldindan kelishilgan baxsh bilan.

Samarqandda xuddi shu tartib tushdan keyin ham mos keladi: tushlikdan so'ng Gumbaz sinagogasi, Kalantarovlar uy-muzeyi va Afrosiyob tepaliklari ustidagi kech tushdan keyingi nur uchun Xo'ja Doniyor.

Hissiy jihatdan nimani kutish kerak: bu muzeylar emas, balki yil sayin kichrayib borayotgan jamoaning jonli maskanlari. Oilalarga to'la mahallani eslay oladigan qorovul bilan suhbat kunning eng esda qolarli qismi bo'lishi mumkin. Tinglash uchun vaqt ajrating.

Oilaviy qabr yoki uylarni izlayotgan avlodlar oldindan tayyorgarlik ko'rishi kerak. Kattaqo'rg'on yodgorlik jamg'armasi (Kattakurgan Memorial Fund) kabi diaspora tashkilotlari onlayn qabr ma'lumotnomalarini yuritadi, eski manzillarni esa mahalliy gidlar va jamoa a'zolari yordamida bugungi ko'chalarga ko'pincha moslashtirish mumkin.

TourEast bilan tashrif

Buxoro va Samarqanddagi gidlarimiz mahallalarni yaxshi biladi va sinagoga qorovullari bilan oldindan bog'lana oladi. Biz O'zbekiston bo'ylab kengroq sayohatning bir qismi sifatida, oilaviy qabrlarga tashrifni ham o'z ichiga olgan, yahudiy merosiga bag'ishlangan xususiy marshrut tuzib bera olamiz.