O‘zbekiston tarixi: sayohatchilar uchun xronologiya

O‘zbekiston tarixi — siz borajak shaharlar tarixidir. Samarqand Rim bilan tengdosh, Buxoro ming yil avval islom ilm-fanining markazi bo‘lgan, Xivani esa 1920-yilgacha xonlar boshqargan. Sayohatchilar uchun qiyinchilik shundaki, har bir gid boshqa asrdan boshlaydi, sug‘diylar, somoniylar, shayboniylar, mang‘itlar kabi nomlar esa ikkinchi kunga borib aralashib ketadi.

Bu xronologiya O‘zbekiston tarixining asosiy davrlarini Iskandar Zulqarnaynдан 1991-yildagi mustaqillikkacha tartib bilan joylashtiradi va har biri uchun nimani hamda qayerda ko‘rish mumkinligini aytadi. U tarixchilar uchun emas, sayohatchilar uchun yozilgan, shu bois olimlar bir fikrda bo‘lmagan sanalar yaxlitlangan. Ipak yo‘li tarixiga bag‘ishlangan qo‘llanmamiz savdo yo‘llarining o‘zi haqida; bu maqola esa yerni kim boshqargani va ular nima qoldirgani haqida.

Bir qarashda O‘zbekiston tarixi: qisqa xronologiya

• Miloddan avvalgi 500-yilgacha: Amudaryo va Zarafshon bo‘ylaridagi dastlabki dehqonchilik vohalari; Samarqandning o‘tmishdoshi Afrosiyob miloddan avvalgi VIII–VII asrlarda barpo etilgan.
• Miloddan avvalgi VI–IV asrlar: Sug‘diyona, Baqtriya va Xorazm fors Ahamoniylar imperiyasining viloyatlariga aylanadi.
• Miloddan avvalgi 329–327-yillar: Iskandar Zulqarnayn Sug‘diyonani zabt etib, Marakandani (Samarqand) egallaydi.
• Milodiy I–III asrlar: janubda Kushon imperiyasi hukmronlik qiladi; Termiz atrofida buddizm tarqaladi.
• IV–VIII asrlar: sug‘d savdogarlari Ipak yo‘li savdosida yetakchi bo‘ladi.
• 709–751: arablar istilosi islomni olib keladi; 751-yilda Talas jangi.
• 819–999: somoniylar sulolasi Buxoroda hukmronlik qiladi, fan va fors adabiyotining oltin davri.
• 999–1220: qoraxoniylar, so‘ng xorazmshohlar.
• 1219–1221: Chingizxon qo‘shinlari Buxoro, Samarqand va Urganchni vayron qiladi.
• 1370–1507: Amir Temur va temuriylar Samarqandni imperiya poytaxtiga aylantiradi.
• 1500–1920: Buxoro, Xiva va Qo‘qon o‘zbek xonliklari.
• 1865–1876: Rossiya imperiyasi Toshkent, Samarqand, Xiva va Qo‘qonni zabt etadi.
• 1924: O‘zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tuziladi.
• 1966-yil 26-aprel: Toshkent zilzilasi.
• 1991-yil 31-avgust: O‘zbekiston mustaqillikni e’lon qiladi; 1-sentabr — Mustaqillik kuni.

Iskandargacha: Sug‘diyona, Baqtriya va Xorazm

Har qanday imperiyadan ancha oldin odamlar Amudaryo va Sirdaryo oralig‘idagi vohalarda dehqonchilik qilgan. Sayohatchilar uchun uch hudud muhim. Sug‘diyona — Samarqand va Buxoro atrofidagi Zarafshon vodiysi. Baqtriya janubda, Termiz atrofida joylashgan. Xorazm — Amudaryo deltasi, hozirgi Xiva va Qoraqalpog‘iston atrofidagi hudud.

Miloddan avvalgi VI asrda bu yerlar fors Ahamoniylar imperiyasining viloyatlariga aylandi. Sug‘diylar eroniy tilda so‘zlashgan va keyinchalik Ipak yo‘lining buyuk savdogarlariga aylangan. Samarqand Afrosiyob tepaligida boshlangan va mo‘g‘ullargacha shu yerda turgan. 2007-yilda O‘zbekiston shaharning 2750 yilligini nishonladi.

Chuqur tarix tog‘larda ham ko‘rinadi: Surxondaryodagi Teshiktosh g‘origa neandertal bola qoldiqlarini arxeologlarga bergan, Termiz yaqinidagi bronza davri yodgorligi Sapallitepa esa bu yerda miloddan avvalgi 2000-yillar atrofida dehqon shaharchalari bo‘lganini ko‘rsatadi.

Nimalarni ko‘rish kerak:

• Samarqanddagi Afrosiyob tepaligi va Afrosiyob muzeyi.
• Xorazm cho‘llaridagi Ayozqal’a va Tuproqqal’a qal’alari; ularning xom g‘isht devorlari miloddan avvalgi so‘nggi va milodiy dastlabki asrlarga oid.
• Termizdagi Arxeologiya muzeyi.

Iskandar Zulqarnayn, yunonlar va kushonlar

Miloddan avvalgi 329-yilda Iskandar Zulqarnayn Amudaryodan o‘tib, Marakandani, ya’ni bugungi Samarqandni egalladi. Keyingi ikki yil uning yurishining eng og‘ir davrlaridan bo‘ldi: sug‘d yo‘lboshchisi Spitamen partizanlik qarshiligini boshqardi, Iskandar qo‘shini esa tog‘ va dashtlarda uzoq urush olib bordi. Miloddan avvalgi 327-yilda Iskandar mahalliy aslzodalarni o‘z tomoniga og‘dirish maqsadida qisman sug‘d yoki baqtriyalik zodagonning qizi Roxanaga uylandi.

U vafot etgach, hudud Salavkiylarga, so‘ng Yunon-Baqtriya shohligiga o‘tdi; bu shohlik nafis kumush tangalar zarb qilib, san’atda yunon ta’sirini asrlar davomida qoldirdi.

Nimalarni ko‘rish kerak:

• Marakanda turgan Samarqanddagi Afrosiyob. Muzeydagi tangalar va sopol buyumlar shu davrni qamrab oladi.
• Termiz yaqinidagi Kampirtepa — ellinizm davrining mustahkamlangan daryo shaharchasi, ko‘pincha Amudaryodan o‘tish joyi bilan bog‘lanadi.
• Toshkentdagi Davlat tarix muzeyidagi yunon-baqtriya tangalari.

Milodiy I–III asrlarda Kushon imperiyasi Markaziy Osiyodan Shimoliy Hindistongacha cho‘zilgan keng hududni boshqargan. Uning shohlari ko‘p dinlarga bag‘rikeng bo‘lgan, buddizm esa savdo yo‘llari bo‘ylab Amudaryodan shimolga tarqalgan. Termiz atrofida monastirlar qurilgan, bu yerdan chiqqan rohiblar buddizmning Xitoyga tomon yoyilishiga hissa qo‘shgan.

IV–VIII asrlarda, kushonlardan so‘ng, sug‘d savdogarlari Xitoy, Hindiston, Eron va Vizantiya o‘rtasidagi savdoning katta qismini nazorat qilgan. Ularning tili Ipak yo‘li bo‘ylab umumiy ish tiliga aylangan, sug‘d rassomlari esa Samarqand saroylarini bezagan. VII asrda shoh Varxuman uchun chizilgan mashhur Afrosiyob devoriy suratlarida Xitoy, Koreya va undan narida kelgan elchilar tasvirlangan.

Nimalarni ko‘rish kerak:

• Termizdagi Qoratepa va Fayoztepa — tiklangan stupali budda monastir majmualari; Termiz bo‘yicha qo‘llanmamizda ular batafsil yoritilgan.
• Surxondaryodagi kushon shahri Dalvarzintepa, bu yerdan oltin xazina topilgan; topilmalar Toshkent muzeylarida saqlanadi.
• Samarqanddagi Afrosiyob muzeyida Afrosiyob devoriy suratlari.

Arablar istilosi va somoniylar: islom va oltin davr

Arab qo‘shinlari mintaqaga VII asr oxirida yetib keldi va sarkarda Qutayba ibn Muslim boshchiligida 709-yilda Buxoroni, 712-yilda Samarqandni egalladi. 751-yilda Abbosiylar qo‘shini Talas jangida Tan Xitoy qo‘shinini mag‘lub etdi va bu Xitoyning tog‘lardan g‘arbdagi da’volariga chek qo‘ydi. Rivoyatlarga ko‘ra, xitoylik asirlar Samarqandga qog‘oz tayyorlash san’atini olib kelgan.

Islom asta-sekin ildiz otdi. 819-yilda mahalliy fors sulolasi somoniylar hokim bo‘ldi va tez orada amalda mustaqil hukmdorlarga aylandi, 999-yilgacha poytaxti Buxoro bo‘ldi. Bu fan va adabiyotning oltin davri edi. Shu zamin va davrdan yetishgan allomalar orasida al-Xorazmiy, Ibn Sino (Avitsenna), Beruniy va Imom al-Buxoriy bor, somoniylar saroyida esa fors she’riyati gullab-yashnadi. O‘zbekistonning buyuk allomalari haqidagi maqolamiz ularning hayotini hikoya qiladi.

Somoniylar o‘rnini turkiy qoraxoniylar egalladi va 1127-yilda Arslonxon Buxoroda Kalon minorasini qurdirdi; u o‘sha paytda Markaziy Osiyodagi eng baland inshootlardan biri edi.

Nimalarni ko‘rish kerak:

• Buxorodagi Somoniylar maqbarasi — X asrga oid g‘isht kub, ilk islom me’morchiligining durdonalaridan biri.
• Buxorodagi Kalon minorasi.
• Buxorodagi Mag‘oki Attori masjidi, u ancha qadimiy poydevorlar ustiga qurilgan.
• Samarqand yaqinidagi Imom al-Buxoriy majmuasi — alloma qabri yonidagi zamonaviy yodgorlik.
• Samarqand yaqinidagi Konigildagi qog‘oz ustaxonasi, bu yerda Samarqand qog‘ozi yana qo‘lda tayyorlanadi.

Chingizxon va mo‘g‘ullar istilosi

1218-yilda Xorazmshoh, Xorazmda joylashgan imperiya hukmdori, O‘trorda mo‘g‘ul savdo karvonini qirdirdi. Chingizxonning javobi tarixdagi eng vayronkor yurishlardan biri bo‘ldi. 1219–1221-yillarda mo‘g‘ul qo‘shinlari Buxoro, Samarqand va xorazmshohlar poytaxti Urganchni egalladi. Aholining katta qismi o‘ldirildi yoki haydab yuborildi, sug‘orish tizimlari vayron bo‘ldi.

Buxoro 1220-yilda yondirildi. Mahalliy rivoyatga ko‘ra, Chingizxon Kalon minorasini u shunchalik baland bo‘lgani uchun, boshini ko‘tarib qaraganda do‘ppisi tushib ketgani sabab ayab qoldirgan. Haqiqat har qanday bo‘lmasin, minora saqlanib qoldi. Afrosiyob tepaligidagi Samarqand qayta qurilmadi; shahar keyinchalik janubda, bugun turgan joyida yana o‘sdi.

Chingizxondan so‘ng mintaqa uning o‘g‘li avlodlari boshqargan Chig‘atoy ulusiga kirdi. Bir asrdan ortiq vaqt davomida u sekin tiklandi.

Nimalarni ko‘rish kerak:

• Samarqanddagi Afrosiyob tepaligi: bo‘m-bo‘sh, o‘tloq tepaliklar mo‘g‘ullar vayron qilgan shahar o‘rnidir.
• Buxorodagi Kalon minorasi — saqlanib qolgan kam sonli yirik inshootlardan biri.
• Hozir chegaraning narigi tomonida, Turkmanistonda joylashgan xorazmshohlar poytaxti xarobalari — Ko‘hna Urganch.

Amir Temur va temuriylar: Samarqandning buyuk davri

Yevropada Tamerlan nomi bilan mashhur Temur 1336-yilda Shahrisabz yaqinida tug‘ilgan va 1370-yilda Movarounnahr hukmdoriga aylangan. O‘ttiz yillik yurishlarda u Anadoludan Hindistongacha cho‘zilgan imperiya barpo etdi va Samarqandni o‘z poytaxtiga aylantirish uchun zabt etilgan shaharlardan hunarmandlarni olib keldi. U 1405-yilda Xitoyga yurish chog‘ida vafot etdi. Amir Temur haqidagi maqolamiz uning hikoyasini to‘liq aytib beradi.

Nabirasi Ulug‘bek 1409-yildan qariyb 40 yil Samarqandni boshqardi va jangchidan ko‘ra ko‘proq olim edi. Uning rasadxonasida tuzilgan yulduzlar katalogi asrlar davomida eng aniq bo‘lib qoldi. 1483-yilda yana bir temuriy Bobur Farg‘ona vodiysidagi Andijonda tug‘ildi; Markaziy Osiyodan siqib chiqarilgach, u 1526-yilda Hindistonda Boburiylar imperiyasiga asos soldi.

Nimalarni ko‘rish kerak:

• Samarqandda: Go‘ri Amir maqbarasi, Bibixonim masjidi, Shohizinda maqbaralar majmuasi, Registondagi Ulug‘bek madrasasi va Ulug‘bek rasadxonasi.
• Shahrisabzda: Oqsaroy saroyi xarobalari va Dorut Tilovat majmuasi, Samarqanddan bir kunlik sayohat.
• Toshkentda: Amir Temur muzeyi va Amir Temur xiyobonidagi haykal.

Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklari

Taxminan 1500-yilda Muhammad Shayboniyxon boshchiligidagi dashtlik o‘zbek qabilalari Samarqand va Buxoroni egallab, temuriylar hukmronligiga chek qo‘ydi. «O‘zbek» nomining siyosiy o‘zlik sifatidagi kelib chiqishi shu bilan bog‘liq. Shayboniylar davrida Buxoro poytaxtga aylandi va bugun siz kezib yuradigan eski shaharning katta qismi qurildi.

Keyingi uch asr davomida mintaqada uchta davlat shakllandi:

• Buxoro xonligi, XVIII asr oxiridan mang‘itlar sulolasi davrida Buxoro amirligi.
• Xorazmdagi Xiva xonligi, poytaxti XVII asr boshida Xivaga ko‘chgan.
• Farg‘ona vodiysidagi Qo‘qon xonligi, XVIII asr boshida tashkil topgan, eng qudratli davrida Toshkentni ham nazorat qilgan.

Dengiz yo‘llari quruqlikdagi karvonlar o‘rnini egallagach, xonliklar tobora yakkalanib qoldi. XIX asrda ular Britaniya va Rossiya o‘rtasidagi «Katta o‘yin»ga tortildi; ikki britaniyalik zobit Charlz Stoddart va Artur Konolli 1842-yilda Buxoroda qatl etildi.

Nimalarni ko‘rish kerak:

• Buxoroda: Labi Hovuz majmuasi, savdo gumbazlari, Mir Arab madrasasi va amirlar qarorgohi bo‘lgan Ark qal’asi.
• Samarqanddagi Registonda: XVII asrga oid Sherdor va Tillakori madrasalari.
• Xivada: Ichan Qal’aning deyarli hammasi, jumladan Kalta Minor minorasi va Toshhovli saroyi, XVIII–XIX asrlarga oid.
• Qo‘qonda: xonlik qulashidan sal oldin, 1871-yilda qurilgan Xudoyorxon saroyi.

Rossiya imperiyasi: istilo va mustamlaka davri

Rossiya XIX asr o‘rtalarida Qozoq dashtidan janubga qarab yurdi. General Mixail Chernyayev 1865-yilda Toshkentni egalladi va 1867-yilda u Turkiston general-gubernatorining qarorgohiga aylandi. Samarqand 1868-yilda qo‘lga kiritildi va Buxoro amirligi Rossiya protektoratiga aylandi. Xiva 1873-yilda ergashdi, Qo‘qon xonligi esa 1876-yilda tugatilib, qo‘shib olindi.

Buxoro va Xiva protektorat sifatida o‘z hukmdorlarini saqlab qoldi, qolgan hudud esa bevosita boshqarildi. Ruslar eski shaharlar yonida yevropacha uslubdagi yangi shaharchalar qurdi, Transkaspiy temir yo‘li 1888-yilda Samarqandga yetib keldi. Paxta asosiy ekinga aylandi — bu tanlov uzoq oqibatlarga olib keldi. XX asr boshida jadidlar nomi bilan mashhur mahalliy islohotchilar zamonaviy maktablar va matbuot uchun kurashdi.

Nimalarni ko‘rish kerak:

• Toshkentda: Buyuk knyaz Nikolay Konstantinovich saroyi va markazdagi mustamlaka davri binolari.
• Samarqandda: eski shaharning g‘arbidagi daraxtzor xiyobonlari bilan rus mahallasi.
• Buxoroda: so‘nggi amirlarning yozgi saroyi Sitorai Mohi Xosa, o‘zbek va yevropa uslublari uyg‘unligi.

Sovet davri: 1920–1991

1917-yil inqilobidan so‘ng sovet hokimiyati bosqichma-bosqich o‘rnatildi. 1920-yilda Qizil Armiya Xivaning so‘nggi xonini va Buxoroning so‘nggi amiri Olimxonni ag‘dardi; Olimxon Afg‘onistonga qochdi. 1924-yilda Markaziy Osiyoning milliy-hududiy chegaralanishi O‘zbekiston SSRni vujudga keltirdi, uning birinchi poytaxti Samarqand, 1930-yildan esa Toshkent bo‘ldi. Qoraqalpog‘iston unga 1936-yilda qo‘shildi.

Sovet o‘n yilliklari ommaviy savodxonlik, sanoat va yangi shaharlarni olib keldi, biroq majburiy jamoalashtirish, dinni bostirish va 1937–1938-yillardagi qatag‘onlarni ham keltirdi; ularda o‘zbek siyosiy elitasining katta qismi qatl etildi. Ikkinchi jahon urushi davrida fabrikalar va yuz minglab evakuatsiya qilinganlar O‘zbekistonga ko‘chirildi. 1966-yilda zilzila eski Toshkentning katta qismini vayron qildi va shahar modernistik poytaxt sifatida qayta qurildi. Paxta sug‘orishining kengayishi Orol dengizini oziqlantiruvchi daryolarni qurita boshladi.

Nimalarni ko‘rish kerak:

• Toshkent modernizmi: hozir YUNESKO ro‘yxatida turgan sovet binolari, jumladan Chorsu bozori va Kosmonavtlar metro bekati.
• Toshkentdagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi.
• Nukusdagi Savitskiy muzeyi, sovet davrida taqiqlangan avangard san’ati bilan.
• Orol dengizi va Mo‘ynoqdagi kemalar qabristoni.

1991-yildan beri mustaqillik

1991-yil 31-avgustda O‘zbekiston mustaqillikni e’lon qildi, 1-sentabr esa Mustaqillik kuni sifatida nishonlanadi. Islom Karimov 2016-yilda vafotigacha mamlakatni boshqardi. Uning vorisi Shavkat Mirziyoyev 2018-yildan vizasiz va elektron viza tizimlari bilan mamlakatni turizmga ochdi, valyuta ayirboshlashni isloh qildi va merosga hamda yangi muzeylarga katta mablag‘ yo‘naltirdi.

Mustaqil O‘zbekiston Amir Temurni milliy ramz sifatida tanladi, uning haykallarini Toshkent, Samarqand va Shahrisabzda ko‘rasiz. Yangi diqqatga sazovor joylar qatorida Toshkentdagi Hazrati Imom majmuasi va uning yonidagi, 2026-yil martida ochilgan Islom sivilizatsiyasi markazi bor.

Nimalarni ko‘rish kerak:

• Toshkentdagi Amir Temur xiyoboni va Mustaqillik maydoni.
• Toshkentdagi Islom sivilizatsiyasi markazi.
• Butun tarixni bir tom ostida hikoya qiluvchi O‘zbekiston Davlat tarix muzeyi.

O‘zbekiston tarixini tartib bilan qanday ko‘rish mumkin

Toshkent, Samarqand, Buxoro va Xiva klassik marshruti tarixni tartib bilan kuzatmaydi, ammo deyarli barcha davrlarni qamrab oladi. Agar asosiy qiziqishingiz tarix bo‘lsa, takliflarimiz:

• Umumiy tasavvur uchun Toshkentdagi Davlat tarix muzeyidan boshlang.
• Samarqandda temuriylar yodgorliklaridan oldin Afrosiyob va uning muzeyiga boring, shunda shahar qanday ko‘chganini ko‘rasiz.
• Buxoroda Somoniylar maqbarasidan boshlab, Sitorai Mohi Xosada yakunlang: bir shaharda o‘n asr.
• Xivada Xorazm cho‘l qal’alariga bir kun qo‘shing: ular Ichan Qal’adagi hamma narsadan qadimiyroq.
• Qo‘shimcha kunlaringiz bo‘lsa, kushonlar va buddizm uchun Termizni, Qo‘qon uchun Farg‘ona vodiysini tanlang.

10 kunlik va ikki haftalik marshrutlar bo‘yicha qo‘llanmalarimiz buni safarga qanday joylashtirishni ko‘rsatadi.

Gidlarimiz har bir joy hikoyasini kengroq kontekstda aytib berishga o‘rgatilgan. Biz sizni eng qiziqtirgan davrlar — kushon buddizmidan sovet Toshkentigacha — atrofida yakka tartibda yoki kichik guruh bilan sayohat rejalashtirib bera olamiz.