Sitorai Mohi-Hosa: Buxorodagi oxirgi amirning yozgi saroyi

Sitorai Mohi-Hosa — Buxoroning oxirgi amirining yozgi saroyi. U 1912–1918-yillarda shaharning shimoliy chekkasida, amirlik quladi-gan paytdan atigi bir necha yil oldin qurilgan. Saroy eski shahardagi hech bir obidaga o'xshamaydi. Tashqaridan u rus viloyat uyini eslatadi, ichkarida esa o'z davrining eng yaxshi buxorolik ustalari yaratgan o'ymakor va ko'zguli ganch, xitoy chinnisi va ipak bilan bezatilgan xonalar joylashgan.

Saroy markazdan bir necha daqiqalik yo'lda joylashgan va yarim kunlik qulay sayohatga aylanadi, odatda uni Bahouddin Naqshband ziyoratgohi bilan birlashtirishadi. Bog'i tovuslarga to'la, sobiq harem katta hovuz yonida turadi, muzeyi esa saroy hayotining so'nggi yillari haqida hikoya qiladi.

Ushbu qo'llanmada tarix, har bir binoda nimani ko'rish kerakligi, Sitorai Mohi-Hosaga qanday borish, 2026-yil noyabr holatiga chiptalar va ish vaqti hamda bu sayohatga arziydimi-yo'qmi haqida so'z boradi. Nomi turlicha yoziladi: Sitorai Mokhi-Khosa, Sitora-i Mohi Xosa yoki oddiygina Amirning yozgi saroyi.

Sitorai Mohi-Hosa nimani anglatadi?

Bu nom fors-tojik tilida, ya'ni Buxoro saroyi tilida bo'lib, odatda «yulduzlar va oy kabi saroy» yoki «yulduz va oy» deb tarjima qilinadi. Mashhur mahalliy rivoyat uni amirning sevimli xotini Sitora bilan bog'laydi: go'yo u vafot etgach, saroy uning nomi bilan atalgan. Bu hujjatlashtirilgan haqiqat emas, balki romantik ertak, lekin Buxorodagi har bir gid uni aytib beradi.

Joy tanlanishi haqida yana bir afsona bor. XIX asr o'rtasida avvalgi amir salqin yozgi qarorgoh istaganida, maslahatchilari shahar atrofidagi bir necha joyga yangi so'yilgan qo'y go'shtini qo'ygan ekan. Go'sht eng uzoq buzilmay turgan joy eng salqin va sog'lom havoli deb topilib, saroy o'sha yerda qurilgan. Bu haqiqatda bo'lganmi yo'qmi, yoz kunining tushdan keyingi pallasida bu joy eski shaharga qaraganda sezilarli darajada salqin: bog', hovuzlar va bir paytlar uni o'rab turgan ochiq dalalar shunga sabab.

Tarix: amirlar, rus muhandislari va 1920-yil

Bu joyda bir necha saroy bo'lgan. XVIII va XIX asr o'rtalaridagi birinchisi saqlanib qolmagan. XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasining protektorati sifatida Buxoroni boshqargan va Rossiyaga tez-tez borib turgan amir Abdulahadxon davrida yana binolar qo'shilgan.

Bugun ko'rayotganimiz saroy uning o'g'li, Buxoroning oxirgi amiri Sayid Mir Muhammad Olimxon uchun qurilgan. Olimxon Peterburgda tahsil olgan va ikki dunyoni ham aks ettiradigan qarorgoh istagan. Manbalarda Margulis va Sakovich deb tilga olingan amir saroyidagi ikki rus muhandisi yevropacha inshootni loyihalagan, ichki bezakni esa buxorolik usta-hunarmandlar bajargan. Ular orasida o'z avlodining eng mashhur ganch (o'ymakor gips) ustasi Usto Shirin Murodov ham bor edi.

Amir bu saroydan uzoq bahramand bo'lmadi. 1920-yil sentabrda Qizil Armiya Buxoroni egalladi, Olimxon avval amirlikning sharqiga, so'ng Afg'onistonga qochdi va 1944-yilda Kobulda vafot etdi. Saroy milliylashtirildi, 1927-yilda esa so'nggi amirlar hayoti, shahar hunarmandchiligi va inqilobga bag'ishlangan bo'limlari bilan muzey sifatida ochildi.

Uning keyingi tarixi unchalik obro'li bo'lmadi. 1954-yildan majmuaning bir qismi O'zbekiston Kommunistik partiyasi rahbariyatining dam olish uyi bo'lib xizmat qildi, muzey esa bir necha xonagacha qisqardi. Bugun butun saroy yana Buxoro davlat muzey-qo'riqxonasi tarkibidagi amaliy va dekorativ san'at muzeyidir.

Asosiy saroy va Oq zal ichida

Asosiy bino aynan shu uchun keladigan joy. Siz qabul xonalari va shaxsiy xonadonlardan o'tasiz, ularning har biri o'ziga xos uslubda bezatilgan, Sharq va G'arbning uyg'unligi esa maftunkorlikning bir qismi: rus kafel pechlari yonida buxorocha o'ymakor ganch, o'zbek gilamlari ustida billur qandillar, amir chet eldan buyurtma qilgan zarhal ko'zgular.

Nimalarga e'tibor berish kerak:

• Oq zal: asosiy qabul xonasi, Usto Shirin Murodov uni ko'zgu oynalar ustiga qo'yilgan murakkab oq ganch o'ymakorligi bilan bezagan. Qandillar yoqilganda butun xona yaltirab ketganday bo'ladi. Diqqat bilan qarang: o'ymakor naqshlar kamdan-kam takrorlanadi.
• Ko'zgular: murakkab romlardagi venetsiya va yapon ko'zgulari hamda aksingiz ko'p marta takrorlanadigan mashhur panjarali panel.
• Pechlar: naqshli kafel bilan qoplangan baland rus uslubidagi pechlar, amirning Rossiya bilan aloqalarining eng yaqqol belgilaridan biri.
• Shiftlar: har bir xonada o'zgacha bo'lgan, naqsh solingan va zarhal yog'och shiftlar.
• Mebel va sovg'alar: XIX va XX asr boshidagi saroy mebeli, rus chinnisi va chet ellik mehmonlar amirlarga taqdim etgan buyumlar.
• Chinni: savdo yo'llari va diplomatik sovg'alardan amirlar to'plagan, O'zbekistondagi xitoy va yapon chinnisining eng yaxshi to'plamlaridan biri.

Ba'zi xonalarda saroy suratlari, jumladan Olimxonning o'zi portretlari osilgan. Ular saroyni bir asr oldingi holida tasavvur qilishga yordam beradi.

Harem, hovuz va muzey pavilyonlari

Asosiy saroy majmuaning faqat bir qismi. Bog'dagi boshqa binolar uchun ham vaqt ajrating:

• Sakkizburchak pavilyon: XIX asr oxiri va XX asr boshidagi buxorocha shahar kiyimlari ko'rgazmasi joylashgan kichik bino: zarduzi to'nlar, belbog'lar, ro'mollar va oyoq kiyimlar. Zardo'zlik buxorolik ixtisosligi edi, shunday to'nlarni amir sharaf belgisi sifatida in'om etgan.
• Harem: amirning xotinlari yashagan, katta hovuz yonidagi uzun ikki qavatli bino. Bugun uning xonalarida Buxoro viloyatining suzani va xo'jalik matolari (ko'rpachalar, joynamozlar, pardalar va yostiq jildlari) ko'rgazmasi hamda bir nechta suvenir do'konlari joylashgan.
• Hovuz: rivoyatga ko'ra, amir suv ustidagi yog'och pavilyondan harem ayollarining cho'milishini kuzatgan va olma otib o'z yo'ldoshini tanlagan. Bu ham har bir gid yaxshi ko'radigan hikoya; uni folklor deb biling.
• Mehmonxona va kichik pavilyonlar: ba'zilari zarduzi panellar va naqshli shiftlar bilan bezatilgan.

Harem va asosiy saroy bog' bo'ylab bir necha daqiqalik piyoda masofada, pavilyonlar esa tarqoq joylashgan, shoshilmang. Chipta butun majmuani qamrab oladi.

Bog' va tovuslar

Saroy meva daraxtlari, uzumzorlar, hovuzlar va soyali yo'laklari bor katta devor bilan o'ralgan bog'da joylashgan. Tovuslar amir davridagidek erkin yuradi va ko'p mehmonlar birinchi bo'lib ularni suratga oladi. Erkak tovuslar ko'proq bahorda dumini yozadi.

Bog' ichki xonalardan so'ng dam olish uchun yoqimli joy. Hovuzlar yonidagi soyada o'rindiqlar bor, iliq kunda amirlar eski shaharning issiq va changidan qochib nega bu yerga kelganini tushunish oson. Aprel va mayda atirgullar gullaydi, kuzda esa uzumzorlar tilla rangga kiradi.

Buxoro eski shahridan Sitorai Mohi-Hosaga qanday borish mumkin

Saroy Buxoroning shimoliy chekkasida, Ark va Labi Hovuzdan taxminan 5–6 kilometr narida joylashgan. Ayniqsa yozda piyoda borish uchun u juda uzoq.

• Taksida: eng oson variant. Eski shahardan Yandex Go bilan 10–15 daqiqa, 2026-yilda bir tomonga odatda 20 000–40 000 so'm turadi. Haydovchidan kutib turishini so'rang yoki qaytish uchun yangi mashina chaqiring; kunduzi darvoza oldida taksi topish oson.
• Mikroavtobusda: shahar mikroavtobuslari shimoliy tumanlar tomon yuradi, lekin to'g'ridan-to'g'ri turistik qatnov yo'q, oxirida piyoda yurishga to'g'ri keladi. Pul kam tejaladi, vaqt esa ko'p ketadi.
• Mashina va haydovchi bilan: saroyni Bahouddin Naqshband va markazdan tashqaridagi boshqa joylar bilan birlashtirsangiz, eng qulay variant. 2026-yilda Buxoro atrofida mashina va haydovchining yarim kunlik odatiy narxi taxminan 30–60 AQSH dollari.

Kirish joyida avtoturargoh bor.

2026-yilda Sitorai Mohi-Hosa chiptalari va ish vaqti

Saroy majmuasi uchun yagona chipta bor, u kirishda, odatda naqd pulda to'lanadi. 2026-yil noyabr holatiga:

• Chipta: xorijiy kattalar uchun xabar qilingan narxlar taxminan 25 000 dan 60 000 so'mgacha (taxminan 2–5 AQSH dollari); yetti yoshgacha bolalar odatda bepul kiradi.
• Suratga olish: ba'zi zallarda suratga olish uchun kichik qo'shimcha haq olinishi yoki cheklanishi mumkin; chipta kassasida so'rang.
• Ish vaqti: asosiy mavsumda odatda har kuni 09:00 dan 18:00 gacha, qishda ertaroq (taxminan 17:00 da) yopiladi.

Muzey Buxoro davlat muzey-qo'riqxonasiga qarashli va uning obyektlaridagi narxlar so'nggi yillarda bir necha bor qayta ko'rib chiqilgan, shuning uchun bularni odatiy ko'rsatkichlar deb biling va darvozada aniqlashtiring. So'mda mayda pul olib boring.

Buxorodagi yozgi saroy borishga arziydimi?

Agar Buxoroda ikki yoki undan ko'proq kuningiz bo'lsa, ha. U eski shahar ko'rsatmaydigan qirrani ochadi: Buxoro Peterburg va Yevropaga qarab turgan, ayni paytda o'rta asrlardagi islom davlati sifatida boshqarilgan amirlikning so'nggi o'n yilliklarini. Oq zalning hunarmandchiligi ajoyib, chinni va matolar esa shahardagi eng yaxshi muzey to'plamlari qatoriga kiradi.

Agar atigi bir kuningiz bo'lsa, uni qoldiring va eski shaharga e'tibor qarating: Ark, Poyi Kalon, Labi Hovuz va Somoniylar maqbarasi.

Qancha vaqt kerak: majmua ichida taxminan 1–1,5 soat, yo'l vaqti alohida. Qulay yarim kunlik sayohat Sitorai Mohi-Hosani taxminan 20 daqiqalik masofadagi Naqshbandiya sufiylik tariqati asoschisi ziyoratgohi — Bahouddin Naqshband yodgorlik majmuasi bilan birlashtiradi. O'zbekistondagi ziyorat haqidagi maqolamiz Naqshband nega Markaziy Osiyodagi eng muhim ziyoratgohlardan biri ekanini tushuntiradi.

Borishning eng yaxshi vaqti — ertalab, kun issig'i va tushdan keyingi guruhlardan oldin. Ichki xonalar xira, shuning uchun ichkarida suratga olish uchun soat unchalik muhim emas, lekin bog' va fasadlar yumshoq yorug'likda eng yaxshi ko'rinadi.

Yozgi saroy bilan nimalarni birlashtirish mumkin

Sitorai Mohi-Hosa eski shahardan tashqarida, shuning uchun uni mashina kerak bo'ladigan boshqa joylar bilan birlashtirish ma'qul. Uch variant yaxshi ishlaydi:

• Bahouddin Naqshband: shahardan sharqda joylashgan XIV asr sufiy murshidining yodgorlik majmuasi, katta hovli, masjid, muqaddas daraxt va to'xtovsiz oqayotgan ziyoratchilar bilan. Saroy bilan birga xotirjam bir ertalabni to'ldiradi.
• Chor Bakr: Buxorodan g'arbda, Sumitan qishlog'idagi Juybor shayxlarining devor bilan o'ralgan nekropoli, oilaviy maqbaralarning sokin ko'chalari hamda XVI asr xonaqosi va masjidi bilan. U kamroq tashrif buyuriladi va tushdan keyin juda ta'sirchan.
• Fayzulla Xo'jayev uyi: eski shaharda, amir qochgach Buxoro Xalq Respublikasi hukumatini boshqargan va 1938-yilgi Stalin qatag'onlarida otib o'ldirilgan o'g'lining boy savdogar oilasi uyi, qayta tiklangan. Bu amir saroyiga mukammal qarama-qarshi nuqta: o'sha yillar, boshqa tomondan ko'rilgan.

Buxoroda ikki kun bo'lsa, birinchi kuni Buxoro bo'yicha sayohat qo'llanmamizda tasvirlanganidek eski shaharni, ikkinchi kuni esa yozgi saroy va Bahouddin Naqshband bilan ertalabni tavsiya qilamiz, tushdan keyinni toqlar, Labi Hovuz va shoshilmaydigan oqshomga qoldiramiz.

Tashrif uchun maslahatlar

• Kiyim: diniy kiyinish talabi yo'q, lekin saroyni Bahouddin Naqshband bilan bir sayohatda birlashtirsangiz, yelka va tizzalarni yoping, ayol bo'lsangiz ro'mol olib boring.
• Poyabzal: qulay yurish poyabzali; bog' yo'llari uzun, ba'zilari shag'al.
• Qulaylik: asosiy saroyda kirish joylarida va ba'zi xonalar orasida zinalar bor; bog' asosan tekis.
• Xarid: harem do'konlarida suzani, kashta matolar va suvenirlar sotiladi. Narxlar eski shahar toqlaridagidan biroz yuqori, shuning uchun sotib olishdan oldin solishtiring; o'zbek hunarmandchiligi va suvenirlari bo'yicha qo'llanmamizda sifat va savdolashish bo'yicha maslahatlar bor.
• Suv va soya: yozda suv olib boring; bog'da soya bor, hovlilar ichida esa kam.
• Gid yordam beradi: muzeydagi yozuvlar qisqa, amir saroyi haqidagi hikoyalar esa tashrifni mazmunli qiladi.

TourEast bilan Sitorai Mohi-Hosaga tashrif

Yozgi saroy bir ertalabda mashinada, mahalliy gid bilan Bahouddin Naqshband bilan yaxshi uyg'unlashadi. Uni guruhli turga qo'shmoqchi bo'lsangiz yoki Buxoro atrofida shaxsiy kunni rejalashtirmoqchi bo'lsangiz, individual marshrut doirasida transport, chiptalar va gid xizmatini tashkil qilamiz.