Termizda buddaviy monastirlar va muzey, Surxondaryoning qolgan qismida esa togʻlar. Temir darvoza orqali Boysungacha yoʻl: Teshiktosh gʻori, Xoʻja Gurgur otaning 500 metrlik jarligi, ming yillik chinor, tuz gʻori, Zarautsoy rasmlari va Sangardak sharsharasi. Logistika va Buxoro reysi.
Ma'lumotlar, narxlar va jadvallar 11-noyabr, 2026 tekshirilgan
Eng janubiy viloyat — Surxondaryoga yetib kelgan sayohatchilarning aksariyati Termizni koʻradi-yu, ortga qaytadi: buddaviy stupalar, muzey, Amudaryo boʻyidagi Hakim at-Termiziy maqbarasi, suvning narigi tomonida Afgʻoniston manzarasi. Bu yaxshi kun, lekin bu — tekis qismi. Shahardan shimolda yoʻl mamlakatning qolgan qismi deyarli bilmaydigan ohaktosh oʻlkasiga koʻtariladi: Boysuntogʻ va Koʻhitang tizmalari, Osiyodagi eng chuqur gʻor, neandertal qabri, Iskandarning vorislari mustahkamlagan va xitoylik zoir Syuan-szan bosib oʻtgan dara, qishloqlari hamon kigiz bosadigan, doston aytadigan va chuqurda ovqat pishiradigan vodiylar.
Ushbu qoʻllanma Termizdan shimolga ketadigan yoʻlni tartib bilan bosib oʻtadi: tuz gʻori va qoyatosh rasmlari bilan Koʻhitang etaklari, Darband darasi va Uzundara, Boysun va uning gʻorlari va jarliklari, soʻngra Denov atrofidagi yam-yashil Hisor etaklari va Sangardak sharsharasi. Oxirida amaliy boʻlim: qanday kelish va ketish, jumladan Buxorodan juma kunlari qatnaydigan yangi reys, hamda qachon kelish kerakligi. Termizning oʻzi va buddaviy yodgorliklar haqida saytimizda alohida qoʻllanmalar bor.
Yer tuzilishi
Surxondaryo — janubga ochilgan havza: Surxon daryosi bu yerda Amudaryo va Afgʻoniston chegarasi tomon oqadi, uch tomondan esa togʻlar bilan oʻralgan — gʻarb va shimoli-gʻarbda Koʻhitang va Boysuntogʻ, shimolda Hisor, sharqda Bobotogʻ. 300 m balandlikdagi Termiz — Oʻzbekistondagi eng issiq shahar; 1200 m balandlikda, 150 km shimolda joylashgan Boysun esa yongʻoq daraxtlari va qor uchun yetarlicha salqin. Ularni M39 avtomagistrali bogʻlaydi va u Darband darasi orqali Shahrisabz va Samarqandga davom etadi, shuning uchun viloyatni halqa boʻylab kesib oʻtish mumkin: Termizga samolyotda uchib kelish, Boysun orqali shimolga yurish va togʻlar osha Samarqandga chiqib ketish yoki aksincha. Eng kami uch kun, Sangardak bilan — toʻrt kun.
Koʻhitang: tuz gʻori va Zarautsoy
Asosiy yoʻldan birinchi burilish — Termizdan 80 km shimoli-gʻarbda, Sherobod tumanida — Koʻhitangning qizgʻish etaklariga va viloyatdagi ilm va eʼtiqodning gʻaroyib uygʻunligini aks ettiruvchi ikki maskanga olib boradi. Xoʻjaikon — oq va pushti tomirli tosh tuzdan iborat tepalik; undagi qariyb 155 m galereyali tabiiy gʻor 1989-yildan beri speleoterapiya uchun ishlatiladi: astma va allergiyadan aziyat chekuvchilar haftalab har kuni ikki soatdan uning salqin, tuzga toʻyingan havosida oʻtiradi, oddiy mehmonlar esa yaltiroq devorlar va shoʻr buloqni koʻrish uchun ichkariga kirishi mumkin. 2025-yilda bu yerda yirik kurort majmuasi qurilishi eʼlon qilingan, shuning uchun qurilish ishlariga duch kelishingiz mumkin.
Tepaliklar ichkarisida, Surxon davlat qoʻriqxonasi hududida, Zarautsoy darasida Markaziy Osiyodagi eng mashhur qoyatosh rasmlari saqlangan: qoya panohining devorlarida qizil oxra bilan chizilgan 200 ga yaqin tasvir — niqobli ovchilar, itlar va yovvoyi buqalar; aksariyat olimlar ularni mezolit yoki ilk neolit davriga mansub deb hisoblaydi, ular Oʻzbekistonning UNESCO Dastlabki roʻyxatiga kiritilgan. Rasmlar xira; asosiy taassurot — ularga yetish uchun pushti ohaktosh kanyon boʻylab bir-ikki soatlik yurish. Qoʻriqxona oldindan ruxsat va inspektor hamrohligini talab qiladi, buni biz tashkil etamiz; Termiz arxeologiya muzeyida esa aniq nusxalari koʻrsatilgan — avval ularni koʻrib olishga arziydi.
Temir darvoza va Uzundara
Sherobod bilan Boysun oraligʻida magistral Darband darasiga kiradi — ikki ming yil davomida Baqtriya va Sugʻd oraligʻidagi yagona qulay yoʻl boʻlgan ohaktosh orasidagi tor yoriq. Forslar uni Darband, turklar Temir qapigʻ, xitoyliklar Temen deb atashgan — hammasi «Temir darvoza» degani; 630-yilda Hindistonga ketayotib bu yerdan oʻtgan Syuan-szan qoʻngʻiroqlar osilgan, temir qoplangan ikki tabaqali eshikli mustahkam dovonni tasvirlagan, 1404-yilda esa kastiliyalik elchi Klavixo bu yerda janubdan kelgan har bir yukdan soliq oluvchi bojxona postini koʻrgan. Dara qisqa, lekin taʼsirli: baʼzi joylarda tik devorlar orasi bir necha metrni tashkil etadi.
Tepadagi qirrada, qariyb 1700 m balandlikda Uzundara joylashgan — 1991-yilda aniqlangan va 2013-yildan beri rossiya-oʻzbek ekspeditsiyasi qazayotgan ellinistik qalʼa: devor bilan oʻralgan toʻrtburchak, uchburchak ark va oʻn uch minorali tashqi devor; u miloddan avvalgi 300-yil atrofida Salavka I yoki Antiox I davrida barpo etilgan va miloddan avvalgi II asr oʻrtalarida koʻchmanchi qoʻshinlar Baqtriyaga bostirib kirganda yondirilgan. Bu Markaziy Osiyodagi butunligicha saqlangan juda kam ellinistik harbiy yodgorliklardan biri; unga notekis yoʻl va qisqa koʻtarilish orqali yetiladi, devorlarni tushunish uchun esa qazishmalarni biladigan gid shart.
Boysun: shahar, festival va chinor
Boysun 1200 m balandlikda tepaliklar qurshovida joylashgan, tekis tomli uylar va teraksimon koʻchalardan iborat bozor shaharchasi; 2001-yilda UNESCO uning madaniyatini Ogʻzaki va nomoddiy meros durdonasi deb eʼlon qilgan: atrofidagi togʻ qishloqlari boshqa joylarda yoʻqolib ketgan islomgacha boʻlgan marosimlar, doston ijrochiligi, kigiz bosish va kashtachilikni saqlab qolgan. Har ikki yilda bahorda «Boysun bahori» festivali shaharni butun Markaziy Osiyodan kelgan folklor jamoalari bilan toʻldiradi; 2026-yilgi festival 1–10-may kunlari Bibishirin mahallasidagi yangi festival majmuasida oʻtadi: oʻtovlar, koʻpkari, hunarmandlar bozori va mahalliy taom — chuqurda pishiriladigan tandir kabob. Festival kunlaridan tashqari Boysun sokin: bir nechta mehmon uyi, yakshanba bozori va soʻzana ustaxonalari.
Yigirma kilometr janubda, Sayrobda, eski yoʻl yoqasida mahalliy aholi qariyb ming yoshli deb hisoblaydigan chinor turibdi. Diametri bir necha metr boʻlgan kovak tanasida bir paytlar qishloq maktabi, hozir esa bir xonali muzey joylashgan; yonida buloq qaynab chiqadi, uning soyasida choyxona choy damlaydi. Bu dara bilan shahar orasidagi tabiiy tushlik bekati. Teskari tomonga yigirma kilometr, yon vodiy boʻylab yuqorida joylashgan Omonxona sovuq mineral bulogʻi ham kichik sanatoriy — odamlar jigar uchun sulfatli suvni haftalik kurs bilan ichadi — ham ziyoratgoh; ikkala anʼana ham bir-biriga xalaqit bermaydi.
Teshiktosh, Dark Star va Xoʻja Gurgur ota jarligi
Boysundan gʻarbdagi ohaktosh devor Osiyodagi buyuk gʻorlar hududlaridan biri, Boysun gʻorlari esa jahon eʼtiborini uch jihati bilan tortadi. Machay qishlogʻi ustidagi Zovtalashsoy darasida, qariyb 1500 m balandlikdagi Teshiktosh gʻorida 1938-yilda Aleksey Okladnikov sakkiz-oʻn bir yoshli neandertal bolaning skeletini topgan; uning atrofida juft-juft togʻ echkisi shoxlari yotgan. Shoxlar ataylab qoʻyilganmi — hanuz bahsli, lekin bu dafn marosimining eng qadimiy namunalaridan biri boʻlishi mumkin. Gʻor toʻliq qazib boʻlingani uchun hozir boʻsh, asosiy jozibasi — unga yetish uchun dara boʻylab yurish: Boysundan mashinada 40 daqiqa, soʻng gid bilan bir-ikki soat piyoda. Bolaning tiklangan qiyofasi Termiz muzeyida.
Dehibolo yaqinidagi Boybuloq gʻori 1415 m chuqurlikka tushadi va Kavkazdan tashqarida Osiyodagi eng chuqur gʻor hisoblanadi; Xoʻja Gurgur ota massivining ulkan jarligidagi Dark Star — 900 m dan chuqur va 17 km uzun, muz bilan qoplangan tizim, unga jarlik yuzasidan arqonda tushib kiriladi, shuning uchun uni «yer osti Everesti» deb atashadi. Ikkalasiga ham tashrif buyurib boʻlmaydi. Ularning ustidagi massivga esa chiqsa boʻladi: Xoʻja Gurgur ota — janubiy yuzasi bitta devor boʻlib 500 m pastga tushadigan tekis choʻqqili togʻ; zambaraklar va pakana archalar orasida, butun Surxondaryo oyoq ostida yastanib yotgan choʻqqi platosi boʻylab yurish — janubdagi eng goʻzal piyoda kun. Boysundan mahalliy gid va soʻqmoq boshigacha 4x4 bilan butun kun ketadi; yoʻl ham, suv ham yoʻq, shuning uchun bu may, iyun, sentabr va oktabr uchun.
Hisor etaklari: Sangardak va Toʻpalang vodiysi
Boysundan shimoli-sharqda yoʻl Denov va Surxon vodiysiga tushadi, soʻng yana Sariosiyo tumanidagi Hisor etaklariga — viloyatning eng yashil burchagiga koʻtariladi. Denovdan qariyb 30 km, Termizdan 200 km uzoqlikdagi Sangardak sharsharasi qor suvidan emas, karst buloqlaridan toʻyinadi, shuning uchun butun yoz davomida oqadi; suvdagi ohak qalin yoʻsin va qirqquloqlar bilan qoplangan travertin jarlik hosil qilgan, suv undan oʻnlab ingichka iplar boʻlib tushadi. Soʻqmoqdan koʻrinadigan asosiy sharshara 15–20 m baland; mahalliy gidlar butun pogʻonali yonbagʻirni hisoblab, 150 m deyishadi. Yonida ziyoratgoh bor, juma kunlari Denovlik oilalar sayilga chiqadi, tepadagi tosh va yogʻoch uylari, yongʻoqzorlari bilan qishloqda esa asal va quritilgan meva sotiladi. Kanat yoʻli va yangi mehmon uylari qurilishi eʼlon qilingan, shuning uchun joy oʻzgarib bormoqda.
Sangardakdan narida Toʻpalang daryosi 122 m lik tosh-tuproq toʻgʻon bilan toʻsilgan, suv omboridan yuqoridagi vodiy esa 4000 m lik Hisor choʻqqilari ostidagi piyoda sayr maskani. Denovdan Tojikiston chegarasigacha va undan Dushanbegacha ikki soatlik yoʻl.
Qanday borish, qachon borish va qancha turadi
Yetib kelish, 2026-yil holatiga:
- Havo yoʻli: «Uzbekistan Airways» har kuni Toshkent–Termiz yoʻnalishida uchadi, qariyb 1 soat 15 daqiqa. 2026-yil 10-iyuldan «Silk Avia» ham har juma ATR 72 samolyotida Buxoro–Sariosiyo reysini amalga oshiradi: 08:30 da uchib, 09:30 da qoʻnadi, qaytish 10:10 da; 2025-yilda qayta ochilgan Sariosiyo aeroporti Denovdan 30 km uzoqlikda, Sangardakka qoʻngandan keyin bir soatda yetish mumkin. Bunga tayanishdan oldin jadval oʻzgarmaganini tekshiring.
- Poyezd: Toshkent–Termiz tungi poyezdlari 12–15 soat yuradi va Boysun hamda Darbandda toʻxtaydi; baʼzi kunlari kunduzgi «Sharq» poyezdi qatnaydi.
- Avtomobil yoʻli: Termizdan Boysungacha 150 km, qariyb uch soat; Boysundan Shahrisabz orqali Samarqandgacha 280 km, Darband darasi va Taxtaqoracha dovoni orqali besh-olti soat; Boysundan Denovgacha 110 km, ikki soat.
Viloyat boʻylab haydovchili shaxsiy mashina kuniga taxminan 100–150 AQSh dollari; Boysundagi mahalliy gidlar kuniga 30–50 AQSh dollari; Boysun va Sangardakdagi mehmon uylari ovqat bilan kishi boshiga 20–40 AQSh dollari. Zarautsoy uchun Surxon qoʻriqxonasi ruxsatnomasi bir necha kun oladi. Mavsumlar: apreldan iyun boshigacha — tepaliklar yashil, zambaraklar gullagan payt — va sentabrdan oktabrgacha; iyul va avgustda Termizda harorat 40 °C dan oshadi, ammo Boysunda chidasa boʻladi. Qishda baland togʻ yoʻllari yopiladi. Termiz — chegara shahri: pasportingizni olib yuring va nazorat postlariga tayyor turing.

TourEast bilan Surxondaryo
Biz yillar davomida sayohatchilarni Termiz boʻylab olib yuramiz, har doim soʻrov boʻyicha tuziladigan shaxsiy safar sifatida; togʻli davomi esa tuzishni eng yoqtiradigan qismimiz. 12 kunlik katta turimiz Ipak yoʻlining oʻn ikki darvozasi janubga bormaydi, lekin soʻrov boʻyicha uni Samarqanddan Darband darasi orqali Termizgacha uzaytirib, yoʻl-yoʻlakay Boysun va Uzundarani qoʻshishimiz mumkin. Shaxsiy hashamatli marshrut Ipakdek Ipak yoʻli ham soʻrov boʻyicha xuddi shu yoʻldan, Boysunda bir tun va istaganlar uchun Xoʻja Gurgur ota sayri bilan borishi mumkin. Gʻorlar, qoʻriqxona ruxsatnomalari va Buxorodan juma reysi hal qilingan, Termizdan Sangardakkacha toʻrt-besh kunlik maxsus Surxondaryo halqasi uchun sanalaringizni yuboring; bu shunday hududki, shu vodiylarda ulgʻaygan gid oddiy yoʻl yurish bilan haqiqiy sayohat orasidagi farqni yaratadi.
Ko‘p beriladigan savollar
Fotogalereya
Surat: Iaa2023 / Wikimedia Commons, CC BY 4.0; Kemal KOZBAEV / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Aleksej Kuznecov / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Panpanchik / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Jonibek Qo'zimurodov / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Miss Kamola / Wikimedia Commons, CC0



