1404-yilda kastiliyalik ritsar Rui Gonsales de Klavixo Temir darvozadan oʻtib, Shahrisabzda tunadi va Samarqanddagi bogʻda Amir Temur qabulida boʻldi. Uning kundaligi temuriylar poytaxtining eng yaxshi guvohligi. Uning yoʻli, koʻrganlari, saqlanganlari va bugun Termizdan Buxorogacha izidan yurish.
Ma'lumotlar, narxlar va jadvallar 11-noyabr, 2026 tekshirilgan
1404-yil 8-sentyabrda yoʻl changiga botgan uch kastiliyalikni Samarqanddagi bir bogʻ orqali favvora qarshisida yostiqlar ustida chordana qurib oʻtirgan, ipak libosli, yoqut va marvarid qadalgan bosh kiyimli bir zot huzuriga boshlab borishdi. U yetmish yoshga yaqinlashib qolgan, koʻzlari xiralashgan edi. Bu zot Dehlidan Damashqqacha boʻlgan hamma yerlarning hukmdori Amir Temur edi, uchovlonning boshligʻi — Kastiliya qiroli Genrix III ning saroy amaldori Rui Gonsales de Klavixo esa uning huzuriga yetib kelish uchun oʻn olti oy yoʻl bosgan edi. Temur «oʻgʻlim, Ispaniya qiroli»ning ahvolini soʻradi va Xitoy imperatorining elchisini quyiroq oʻringa oʻtkazishni buyurdi. Klavixo bularning barchasini yozib qoldirdi.
Uning 1582-yilda ispan tilida «Embajada a Tamorlán» nomi bilan nashr etilgan kundaligi Amir Temur poytaxtida boʻlgan yevropalikning shahar haqidagi yagona batafsil hikoyasidir, sayohatchi uchun esa uning yana bir foydasi bor: bu tayyor yoʻnalish. Klavixo hozirgi Oʻzbekiston hududiga Termizda kirib kelgan, Temir darvoza orqali Qashqadaryoga oʻtgan, Shahrisabzda qolgan, Taxtaqoracha dovoni orqali Samarqandga kelgan va Buxoroga yoʻl olgan. Biz bu yerda uning izidan boramiz — sanalari, koʻrganlari va hanuz saqlanib qolganlari bilan.
Nega kastiliyalik ritsar Amir Temurni izlab yoʻlga chiqdi
Sabab — usmonlilar. 1402-yil iyulida Temur Anqara yonida Sulton Boyazidni tor-mor etdi va bu turklardan xavfsiragan barcha nasroniy saroylarni quvontirdi. Kastiliya qiroli Genrix III ning jangda ikki kuzatuvchisi boʻlgan; ular temuriylar elchisi bilan birga qaytib kelishdi, qirol esa javoban ittifoq taklif qilish uchun elchilik yubordi. Unga Klavixo boshchilik qildi; hamrohlari dominikan rohibi va Forsda yoʻlda vafot etgan qirol soqchisi edi.
Ular 1403-yil 22-mayda Kadisdan suzib ketishdi, qishni Konstantinopolda oʻtkazishdi, 1404-yil 20-martda yoʻlga chiqib, 11-aprelda Trapezundga yetishdi. U yerdan sharqqa — Tabriz, Tehron, Nishopur, Mashhad va Balx orqali, doimo ulardan bir hafta oldinda yurgan saroyni quvib borishdi. Ittifoq hech qachon roʻyobga chiqmadi. Kitob esa chiqdi.

Termiz va Temir darvoza: Temur yurtiga kirish
Klavixo 1404-yil 21-avgust, payshanba kuni Amudaryodan kechib oʻtdi va oʻsha oqshom shimoliy qirgʻoqdagi «katta shahar» — Termizga yetib keldi. Bugun oʻsha oʻrta asr shahrining chetida Sulton Saodat va Hakim at-Termiziy majmualari turibdi; u bu yerdan oʻtganda ikkalasi ham allaqachon ziyoratgoh boʻlgan.
Termizdan yoʻl shimolga, togʻlar orasiga — Temir darvozaga, Surxondaryodagi hozirgi Darband yaqinidagi Buzgʻala darasiga koʻtarilgan; dara shunchalik tor ediki, Klavixo uni inson qoʻli bilan kesilgan deb oʻylagan. U Temur bu dovonni nazorat qilgani, Hindistonga ketayotgan karvonlardan boj undirgani va u yerda pishiq gʻishtdan bojxona binosi boʻlganini qayd etgan; dara Samarqand darvozasi edi va janubdan kelgan har kim undan oʻtardi. Termizdan Shahrisabzga boradigan hozirgi yoʻl ham xuddi shu chiziqdan oʻtadi va dara hanuz bir soatlik taassurotli yoʻl; yaqin atrofdagi Uzundara esa 1700 yil avval xuddi shu yoʻlni qoʻriqlagan.
Shahrisabz, 28-avgust: yigirma yil qurilgan saroy
28-avgust, payshanba kuni Klavixo temuriylar Shahri Sabz — Yashil shahar deb qayta nomlayotgan Keshga yetib keldi. U bu shahar nega muhimligini darhol angladi: Temur shu yerda tugʻilgan, otasi shu yerda dafn etilgan, bosh masjidda esa otasining qabri hamda Temurning oʻzi uchun qurilayotgan ikkinchi maqbara bor edi — Klavixo payqaganidek, Temur uning eshigini juda past deb, balandroq qilishni buyurgan.
Ertasi kuni unga saroy — Oqsaroyni koʻrsatishdi va qurilish yigirma yilga yaqin davom etayotganini aytishdi. U koʻk koshinli ravoqlar, kengligi qariyb 300 qadamli hovli hamda zarhal va koʻk koshin bilan bezatilgan qabul zallarini taʼriflaydi — uning yozishicha, ular shunchalik nafis ediki, Parij ustalari ham ularga qoyil qolardi. Bugun peshtoq saqlanib qolgan: 38 metr balandlikdagi ikki singan ustun, hanuz u hayratlangan koshinlar bilan qoplangan — dunyodagi temuriylar meʼmorchiligining eng katta parchasi. Dorus-Saodat majmuasida Temur uchun tayyorlangan sagʻana tashrifchilar uchun ochiq, ammo u boʻsh, chunki Temur Samarqandda dafn etilgan. Shahrisabz Samarqanddan 90 km uzoqlikda va toʻliq bir kunni talab qiladi; Shahrisabzga bir kunlik ekskursiya haqidagi qoʻllanmamizda amaliy masalalar yoritilgan.

Taxtaqoracha dovoni orqali bogʻlar sari
Shahrisabzdan elchilik shimolga, Zarafshon tizmasidagi 1670 metr balandlikdagi Taxtaqoracha dovoni orqali oʻtib, Samarqand vohasiga tushdi. Klavixoning ilk taassuroti bogʻlar boʻldi: uning yozishicha, shahar atrofi devor bilan oʻralgan shahar ichidan gavjumroq boʻlgan, uning atrofida bir yarim-ikki liga masofaga bogʻlar va uzumzorlar choʻzilgan, hamma yerda ariqlar oqqan, qovunlar esa qish uchun quritilgan. Bugun dovon orqali yoʻl 90 daqiqa oladi, bahorda esa Qashqadaryo tomondagi bodomzor yonbagʻirlar bu yoʻlni tanlash uchun yetarli sabab.
Temur elchilikni, boshqalarni kutdirgani kabi, oʻzi ovda yurgan paytda shahar atrofidagi bogʻlaridan birida kutib turishga majbur qildi. Klavixo bir nechtasini nomma-nom aytadi: Dilkusho, Bogʻi Nav, Bogʻi Chinor — har biri oʻrtasida saroy turgan devor bilan oʻralgan kvadrat bogʻ, oqar suv, ipak chodirlar va soyasi hamda mevasi uchun tanlangan daraxtlar. Ularning hech biri yer ustida saqlanmagan, biroq temuriylar bogʻining rejasi Kobul va Agradagi boburiylar bogʻlarining ajdodidir, Boqiy shahar majmuasi esa oʻsha muhitni qayta tiklashga harakat qilgan — natijasi turlicha.
8-sentyabr: qabul
Qabul saroyli bogʻda boʻlib oʻtdi; Klavixo uni koʻrgan tartibida taʼriflaydi: darvoza, soqchilar, ustida yogʻoch qalʼachalar oʻrnatilgan oltita fil, qizil olmalar suzib yurgan havzaga suv sachratayotgan favvora va uning qarshisida, yostiqlar toʻshalgan supada — Temur. Elchilar tiz choʻkdi; Temur ularni turishga undadi va «oʻgʻli» — «franklarning eng buyuk qiroli» boʻlmish Ispaniya qirolining ahvolini soʻradi; yetti yillik toʻlanmagan oʻlponni talab qilib kelgan Min imperatori elchisi kastiliyaliklardan yuqoriroq oʻtqazilganda, Temur uni ulardan pastroqqa oʻtkazdi. Klavixo bu kamsitishni mamnuniyat bilan qayd etadi. U Temurning koʻzi shunchalik ojizlashganini ham yozadi — oldidagi odamlarni zoʻrgʻa koʻrar edi. Keksa hukmdorning umri tugashiga besh oy qolgan edi.
Keyingi haftalar shahar tashqarisidagi Temurning chodirli qarorgohi — Oʻrdada ziyofatlar bilan oʻtdi: oltin va kumush koʻzalarda sharob, ziyofatlarga Katta xonim boshchilik qilgan, goʻsht ogʻirligi sababli charm ustida olib kelinib, tiz choʻkkan odamlar tomonidan toʻgʻralgan. Hushyor kastiliyalik Klavixo tatarlarning qanchalik koʻp ichishidan xavotirga tushgan. Kitobdagi ziyofatlarga bagʻishlangan sahifalar eng koʻp iqtibos keltiriladiganlari, chunki bunday boshqa hech qanday manba yoʻq: fors saroy tarixchilari bunday narsalarni eʼtiborga loyiq deb bilmagan.

Darvozasi juda past boʻlgan masjid
Klavixoning ikki kuzatuvini hanuz turgan toshlar bilan solishtirish mumkin. Birinchisi — Bibixonim masjidi: Temur uni rafiqasining onasi xotirasiga qurdirayotgan edi, Klavixo esa uni shahardagi ular koʻrgan barcha masjidlarning eng ulugʻvori deb atagan. Yurishdan qaytgan Temur kirish darvozasini juda past deb topib, uni buzdirgan va qayta qurilishni shaxsan nazorat qilgan — poydevordagi ishchilarga pishirilgan goʻsht va tangalar tashlagan; ish faqat qor yoqqanda toʻxtagan. Klavixo uni tugallanmagan holda koʻrgan. Bugun turgan 35 metrli peshtoq Temur rad etgan darvoza oʻrnini egallagan; qolgan qismining katta bir boʻlagi XX asrda qayta qurilgan.
Ikkinchisi — yangi bozor koʻchasi. Temur shahar boʻylab toʻgʻri choʻzilgan tomi yopiq doʻkonlar koʻchasini qurishni buyurgan va Klavixo bu ish yigirma kunda bajarilganini, uylar tovonsiz buzib tashlanganini kuzatgan; ulamolar norozilik bildirganda, Temur ularga shahar yeri unga tegishli ekanini aytgan. Oʻsha koʻchaning chizigʻi hanuz Registondan Bibixonim tomon choʻzilgan — hozir sayyohlar yuradigan piyodalar xiyoboni. U Goʻri Amirni ham taʼriflaydi — oʻsha paytda Temur nevarasining yangi maqbarasi; Temur uning maqbarasini yoqtirmagani uchun oʻn kunda qayta qurdirgan; 30-oktyabrda elchilik u yerdagi ziyofatda qatnashgan. Toʻrt oydan soʻng Temurning oʻzi ham shu maqbaraga dafn etiladi.
1404-yilda Samarqand qanday koʻrinishda boʻlgan
Klavixo aholini 150 000 kishi deb taxmin qilgan — turklar, arablar, yunon va arman nasroniylari; odam shunchalik koʻp ediki, devorlar tashqarisida gʻorlar va chodirlarda yashashgan. U Temur shaharni qurish uchun olib kelgan hunarmandlarni — Damashqdan toʻquvchilar, Turkiyadan shishasozlar va toshtaroshlar, arkdagi mingta qurolsozni sanab oʻtgan va savdoni roʻyxatga olgan: Rusdan moʻyna va zigʻir mato, Xitoydan ipak, mushk, yoqut va ravoch, Hindistondan muskat yongʻogʻi, qalampirmunchoq va dolchin. Buning katta qismini fors solnomalari tasdiqlaydi; baʼzilari esa charchagan elchiga aytilgan gaplar. Qolgan boʻshliqlarni Afrosiyob muzeyi va Toshkentdagi Temuriylar tarixi davlat muzeyi toʻldiradi — u yerda elchilikka alohida vitrina ajratilgan.

21-noyabr: javobsiz joʻnatib yuborilgan elchilar
Noyabrda Temur betob boʻlib qoldi. U endi yura olmas va otga mina olmas edi, uni zambilda bogʻdan bogʻga olib yurishardi; Xitoyga yurishga tayyorlanayotgan saroy esa chet elliklarning ketishini istadi. 1404-yil 21-noyabr, juma kuni elchilarga, ular olish uchun kelgan qirol Genrixga maktubsiz, ketish buyurildi. Olti kundan soʻng Temur Xitoyga yoʻl oldi; u 1405-yil fevralida Sirdaryo boʻyidagi Oʻtrorda vafot etdi.
Klavixo gʻarbga, Buxoroga, soʻngra yana Fors va Armaniston orqali qaytib, 1406-yil 24-martda — Kadisdan chiqqanidan deyarli uch yil oʻtib — Kastiliya saroyiga hozir boʻldi. U 1412-yilda Madridda vafot etdi. Bugun Samarqanddagi bir koʻcha uning nomi bilan ataladi.
Bugun Klavixo izidan: yoʻnalish, vaqt va xarajat
Elchilikning Oʻzbekistondagi qismi — Termizdan Samarqand orqali Buxorogacha — mamlakatda oʻtkazish mumkin boʻlgan eng yaxshi haftalardan biri va u odatiy sayyohlar oqimiga teskari yoʻnalishda boradi:
- 1–2-kun: Toshkentdan Termizga parvoz (taxminan 1 soat); buddaviylik yodgorliklari, muzey va Klavixo yonidan oʻtgan ziyoratgohlar.
- 3-kun: shimolga, Temir darvoza va Boysun orqali Shahrisabzga, toʻxtashlar bilan 5–6 soat; tushdan keyingi yorugʻlikda Oqsaroy.
- 4-kun: Dorus-Saodat va sagʻana, soʻng Taxtaqoracha dovoni orqali Samarqandga.
- 5–6-kun: Bibixonim, bozor koʻchasi, Goʻri Amir va Registon — Klavixo uni koʻrmagan, chunki Ulugʻbek hali uni qurmagan edi.
- 7-kun: poyezd yoki avtomobilda Buxoroga — elchilik qaytish yoʻlini shu yerdan boshlagan.
2026-yilda togʻ bosqichlari uchun haydovchili shaxsiy avtomobil kuniga taxminan 80–120 AQSh dollari turadi; Toshkent–Termiz parvozi ham, Samarqand–Buxoro poyezdi ham 40 AQSh dollaridan arzon. Mavsum — aprel–may va sentyabr–oktyabr; yanvarda dovon qor sababli yopilishi mumkin. Matnning oʻziga kelsak, Gay Le Strenjning 1928-yilgi «Embassy to Tamerlane» tarjimasi standart inglizcha nashr hisoblanadi, Markhemning 1859-yilgi tarjimasini esa internetda bepul topish mumkin.

TourEast bilan Klavixo yoʻli boʻylab
Termiz, Temir darvoza va Shahrisabz — gidlarimiz eng zavq bilan ishlaydigan joylar, bu yoʻlni esa biz yaxshi bilamiz. Shaxsiy hashamatli yoʻnalishimiz Ipakdek Ipak yoʻli odatda Termiz va Shahrisabzga bormaydi, lekin uni aynan uning ketma-ketligida — Termiz, Shahrisabz, Samarqand, Buxoro — har bir bekatda kundalikning tegishli sahifalarini oʻqib beradigan tarixchi-gid bilan qayta tuzishimiz mumkin. Sakkiz kunlik klassik «Toʻrt toj» yoʻnalishi Samarqandning temuriylar obidalariga ikki kun, Buxoroga yana ikki kun ajratadi, «Samarqandda 48 soat» esa Madrid, Barselona yoki Rimdan Istanbul orqali uchib keladigan sayohatchilar uchun qisqa variant. Biz ispan va italyan tillarida ishlaymiz, guruhlar uchun esa Termiz va dovonni uch kunlik qoʻshimcha qism sifatida qoʻshishimiz mumkin.
Ko‘p beriladigan savollar
Surat: Bgag / Wikimedia Commons, CC0; Arian Zwegers / Wikimedia Commons, CC BY 2.0; Carpodacus / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Jean-Pierre Dalbéra from Paris, France / Wikimedia Commons, CC BY 2.0





