TourEast Travel
Buddaviy Oʻzbekiston: Termiz, Quva va Kushon monastirlari

Madaniyat va tarix

Buddaviy Oʻzbekiston: Termiz, Quva va Kushon monastirlari

TourEast jamoasi tomonidan·11-noyabr, 2026·9 daqiqa o'qish

Besh asr davomida Oʻzbekiston janubi buddizmning chegara hududi boʻlgan. Kushonlarning Dalvarzintepa va Kampirtepa shaharlari, Termiz monastirlari, Fargʻona vodiysidagi Quvaning vayron etilgan ibodatxonasi, bularning barchasi nega yoʻqolgani va sanʼat asarlari qaysi muzeylarda saqlanishi.

Ma'lumotlar, narxlar va jadvallar 11-noyabr, 2026 tekshirilgan

Taxminan besh asr davomida hozirgi Oʻzbekiston janubi buddizmning shimoliy viloyatlaridan biri boʻlgan. Rohiblar Amudaryo tepasidagi gʻor ibodatxonalarida duo oʻqigan, ziyoratchilar xom gʻisht va oltin varaqli stupalar atrofida aylangan, Denov yaqinidagi Kushon shahrida haykaltaroshlar yunoncha libos burmalari va baqtriyacha yuzli bodhisattvalar yasagan. Soʻng monastirlar boʻshab qoldi, qum bosdi va xotira shunchalik toʻliq unutildiki, 1968-yilda Fayoztepada topilgan birinchi Budda deyarli hamma uchun kutilmagan hodisa boʻldi.

Bu Termiz monastirlarining oʻzi haqidagi qoʻllanma emas; ular haqida allaqachon ikkita maqola yozganmiz: Termiz va Surxondaryo qoʻllanmasi va Fayoztepa, Qoratepa va Zurmala boʻyicha batafsil qoʻllanma. Bu maqola kengroq nazar tashlaydi: buddizm Markaziy Osiyoga qanday yetib kelgani, uni qoʻllab-quvvatlagan Kushon shaharlari, uning Oksdan ancha uzoqqa tarqalganini isbotlovchi Fargʻona vodiysidagi yolgʻiz ibodatxona, nega yoʻqolgani va uning sanʼatini bugun qayerda koʻrish mumkinligi. Maʼlumotlar 2026-yil noyabr holatiga koʻra.

Buddizm Oksga qanday yetib keldi

Hikoya kushonlardan boshlanadi. Milodiy I asrda yunon-baqtriya podsholigi qulagach, Baqtriyada oʻrnashgan koʻchmanchi yuechjilar ittifoqidan chiqqan sulola Amudaryodan Shimoliy Hindiston tekisliklarigacha choʻzilgan imperiya barpo etdi. Ilk bor Gandxara va Panjob monastirlari hamda Baqtriya voha shaharlari bir hukmdorga boʻysundi, ular orasidagi yoʻllardan savdogarlar bilan birga rohiblar ham yurdi.

Kushon shohlari faqat bir dinga homiylik qilmagan. Ularning tangalarida yunon, eron va hind xudolari yonma-yon tasvirlangan, Shimoliy Baqtriya shaharlarida stupalar bilan bir qatorda otashkadalar va mahalliy maʼbudalar ibodatxonalari ham boʻlgan. Shunga qaramay, bu bagʻrikenglikdan eng koʻp buddizm foyda koʻrdi. Milodiy I–IV asrlarda Amudaryo kechuvlari boʻylab, ayniqsa qadimgi Tarmita – Termiz atrofida monastirlar qad koʻtardi, Gandxaraning buddaviy sanʼati bu yerda mahalliy loy, tosh va boʻyoqda qayta ishlandi. Aynan shu chegara hududidan buddizm savdo yoʻllari boʻylab shimol va sharqqa, Tarim havzasi va Xitoy tomon davom etdi.

Painted clay head of a bodhisattva from the Kushan city of Dalverzintepa

Dalvarzintepa: Kushon shahri va uning oltini

Agar shimoliy buddizm ortidagi boylikni bir joy tushuntirsa, bu – Termizdan taxminan 60 km shimoli-sharqda, Surxon vodiysidagi devorli shahar tepaligi Dalvarzintepa. Miloddan avvalgi III asrda yunon-baqtriyaliklar davrida asos solingan va milodiy I–III asrlarda gullagan bu shaharda ark, taxminan oʻttiz gektarlik devorli shahar, hunarmandlar mahallalari va boy zodagonlarning qasrlari boʻlgan. 1960-yillardan uni qazigan Galina Pugachenkova bu ilk Kushon poytaxti boʻlgan boʻlishi mumkin deb hisoblagan; hozir aksariyat olimlar uni kushonlarning asosiy shimoliy shaharlaridan biri deb ataydi.

1972-yilda arxeologlar qasrlardan birining poli ostidan umumiy ogʻirligi taxminan 36 kg boʻlgan 115 ta oltin buyum topdi: kxaroshthi yozuvi bilan belgilangan quymalar, bilaguzuklar, boʻyinbogʻlar va hindcha uslubdagi zargarlik buyumlari. Bu hamon Markaziy Osiyoda topilgan eng katta oltin xazinadir. Yaqinida fil va zebu figuralari kabi fil suyagidan ishlangan buyumlar topildi, ular shaxmatning hind ajdodi – chaturanga donalari deb talqin qilinadi.

Buddaviy hikoya uchun eng muhim topilmalar – ikki ibodatxona. Ularning devorlarida boʻyalgan loy haykallar boʻlgan: osuda Budda, bodhisattvalar va baland bosh kiyimli Kushon zodagonlarining boshlari – bularning hammasiga pul toʻlagan odamlarning noyob portret galereyasi. Bugun joyida taʼmirlangan binolarni emas, oʻt bosgan qalʼa devorlari va xandaklarni koʻrasiz; haykallar Termiz va Toshkent muzeylarida.

Kampirtepa: barchasi ortidagi daryo porti

Termizdan taxminan 30 km gʻarbda, lyoss supasidagi Kampirtepa buddaviy yodgorlik emas, ammo buddizm oʻsgan dunyoni koʻrsatadi. Miloddan avvalgi IV asr oxirida, Iskandarning Baqtriyadagi yurishidan keyingi yillarda asos solingan bu joy Amudaryodagi port va mustahkamlangan kechuv boʻlgan. Sopol idishlardagi yunoncha yozuvlar va yunon-baqtriya shohi Yevtidem I tangalari uning birinchi davrini belgilaydi; kushonlar uni ark va muntazam turar-joy kvartallari bilan rejalashtirilgan shahar sifatida qayta qurgan. Uni qazigan Edvard Rtveladze bu Ptolemey tilga olgan Oksdagi Iskandariya ekanini taxmin qilgan – bu isbotlangan emas, munozarali identifikatsiya.

Mehmon uchun muhimi – oʻqilishi. Taxminan milodiy II asrda daryo uzoqlashgandan keyin ustiga hech narsa qurilmagani sababli Kushon shahrining koʻchalari, xonalari va xum idishlari yer yuzida ochiq yotibdi. Arkda turib, toshqin tekisligining narigi tomonidagi Afgʻonistonga qarab, nega Oks kechuvlari dinlar qoʻldan-qoʻlga oʻtgan joylarga aylanganini tushunasiz.

Seventh-century sculpture of the wind god Weshparkar from the Buddhist temple at Kuva in the Fergana Valley

Termiz monastirlari qisqacha

Eski Termiz atrofida koʻpchilik sayyohlar kelib koʻradigan joylar bor, uchalasi ham chegara zonasida va roʻyxatdan oʻtgan gid bilan koʻriladi. 1968-yilda topilgan va 1976-yilgacha Lazar Albaum tomonidan qazilgan Fayoztepa – ibodat zali, rohiblar hujralari va taʼmirlangan stupali monastir, milodiy I asrdan faol boʻlib, III–IV asrlarda gullagan. Bir kilometr naridagi Qoratepa – daryo tepasidagi tepalikka oʻyilgan gʻor ibodatxonalari majmuasi. Shahar chekkasidagi yemirilgan gʻisht silindr – Zurmala stupasi Oʻzbekistondagi tik turgan eng qadimiy buddaviy inshoot.

VII asrda xitoylik rohib Syuan Szan Hindistonga yoʻl olib, bu yerdan oʻtganda Termizda taxminan mingta rohibli oʻnga yaqin monastirni qayd etgan, demak, jamoa kushonlardan bir necha asr keyin ham yashagan. Yuqorida havola berilgan ikki Termiz qoʻllanmamizda joylar, ruxsatnomalar va vaqtlar batafsil yoritilgan.

Quva: Fargʻona vodiysida buddizm

Xaritani oʻzgartiradigan yodgorlik 500 km shimoli-sharqda. Fargʻona va Andijon oraligʻidagi bogʻ shahar Quva oʻrta asrlarda vodiyda Axsikentdan keyin ikkinchi oʻrinda turgan Quba shahri boʻlgan. 1956–57-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi arxeologlari uning eski devorlari ichidan VII asrga oid buddaviy ibodatxonani ochishdi.

Haykallar ataylab sindirilgan, ehtimol VIII asr boshida arab sarkardasi Qutayba ibn Muslim yurishlari paytida. Monumental oʻlchamdagi oʻtirgan Budda, boʻrtib chiqqan koʻzli dev boshi va qoʻriqchi figuralarni qayta tiklash uchun yetarli qism saqlanib qolgan, ulardan biri soʻgʻd shamol xudosi Veshparkar deb aniqlangan – bu buddaviy va eroniy tasvirlar qanchalik erkin aralashganini koʻrsatadi. Bular vodiydan topilgan bunday turdagi yagona buddaviy topilmalar boʻlib qolmoqda. Asl nusxalar Toshkent muzeylarida; joyida esa astronom al-Fargʻoniy xotira bogʻi yonida devor izlari bor oʻt bosgan tepalikni koʻrasiz. Bir soat ajrating va rejani biladigan gid bilan keling.

Stupa at the Kara Tepa Buddhist monastery in Old Termez

Buddizm nega yoʻqoldi

Yagona yakun boʻlmagan. III asrda Sosoniylar Forsining kushonlarga qarshi yurishlari Termiz monastirlariga qattiq zarba berdi, IV–V asrlarga kelib ularning bir nechtasi tanazzulga yuz tutdi, garchi baʼzi ibodatxonalar VI asrgacha foydalanilgan boʻlsa ham. Syuan Szan VII asrda hali ham tirik jamoani uchratgan.

Hal qiluvchi oʻzgarish VIII asrdagi arab istilosi bilan keldi. Tarixchilar monastirlar tizimli ravishda vayron qilingani haqida yakdil emas; Quvadagi sindirilgan tasvirlar baʼzi joylarda zoʻravonlik boʻlganini koʻrsatadi, boshqa joylarda esa musulmon boʻlmagan muassasalarga solingan maxsus soliqlar va VIII–IX asrlar davomida aholining bosqichma-bosqich islomni qabul qilishi bu ishni sekinroq bajardi. Rohiblar qayerga ketgani qayd etilmagan; koʻplari janubga, Kashmirga koʻchgan degan fikr dalillangan fakt emas, oqilona taxmin. Bir yoqimli tafsilot: IX–XII asrlarda Qoratepaning yarim vayrona gʻorlariga soʻfiy zohidlar oʻrnashgan, shu tariqa tepalik boshqa din ostida tafakkur maskani boʻlib qolgan.

Sanʼatni qayerda koʻrish mumkin: muzeylar

Yodgorliklar taʼmirlanmagani sababli taassurotning yarmini muzeylar beradi.

  • Oʻzbekiston davlat tarix muzeyi, Toshkent. Fayoztepada topilgan freska va relyeflarning aksariyati shu yerda, jumladan ikki rohib oraligʻida bodhi daraxti ostida oʻtirgan Buddaning mashhur haykali, shuningdek Surxondaryo yodgorliklaridan Kushon topilmalari. Bir yarim soat ajrating va borishdan oldin ish kunlarini joyida tekshiring.
  • Termiz arxeologiya muzeyi. Yodgorliklarga borishdan oldin eng yaxshi kirish: Eski Termizdan Budda figuralari va relyeflar, Kampirtepadan ayol portreti oʻyilgan suyak taroq kabi topilmalar va Dalvarzintepa materiallari. Avval shu yerga boring.
  • Ermitaj, Sankt-Peterburg. 1930-yillarda Termizdan sharqda, Amudaryo boʻyida topilgan, akant barglari orasida musiqachilar tasvirlangan I–II asrga oid tosh relyef – Ayritom frizi sovet davridan beri shu yerda. Uni hech qachon koʻrmasangiz ham bilib qoʻyish foydali, chunki u oʻzbek kitoblarida tez-tez chop etiladi.

Baʼzi mashhur asarlar sayohat qiladi: soʻnggi yillarda Oʻzbekistonning Kushon xazinalari Yevropadagi yirik koʻrgazmalarga vaqtincha berilgan, shuning uchun muayyan buyum baʼzan joyida boʻlmasligi mumkin.

The Zurmala stupa, a Kushan-era Buddhist monument on the edge of Termez

Qanday rejalashtirish: marshrut, fasl va narx

Oʻzbekistondagi buddaviy marshrut uchta bogʻliq qismdan iborat boʻlganda eng yaxshi ishlaydi.

  • Toshkent, yarim kun. Davlat tarix muzeyi, yaxshisi birinchi yoki oxirgi kuningizda.
  • Termiz va Surxondaryo, ikki-uch kun. Toshkentdan uching (taxminan 1 soat 30 daqiqa) yoki tungi poyezdga chiqing. Birinchi kun: Termiz arxeologiya muzeyi, Fayoztepa, oʻsha mavsumda ochiq boʻlsa Qoratepa va Zurmala. Ikkinchi kun: erta tongda Kampirtepa, soʻng taxminan bir yarim soatlik yoʻl bilan Dalvarzintepaga, keyin Denov yoki Boysun togʻlariga davom etish.
  • Quva, bir soat. Uni istalgan Fargʻona vodiysi dasturiga qoʻshing; u Fargʻona va Andijon oraligʻidagi yoʻlda joylashgan.

Chegara zonasidagi yodgorliklar pasport bilan oldindan roʻyxatdan oʻtishni talab qiladi, buni turoperator tashkil qiladi. Mart–may yoki oktabr–noyabrda boring: Termiz mamlakatdagi eng issiq shahar, yozda tushlik paytidagi 40°C dan yuqori harorat soyasiz tepaliklarni ogʻir sinovga aylantiradi. Yodgorlik va muzeylarga kirish arzon; asosiy xarajat – xususiy mashina, gid va ruxsatnomalar, ularni eʼlon qilmaymiz, balki guruh boʻyicha hisoblaymiz, chunki bu sanalar va guruh hajmiga bogʻliq.

TourEast bilan buddaviy marshrut boʻylab

Belgilangan sanali buddaviy tur oʻtkazmaymiz, ammo bu marshrutni shaxsiy dastur sifatida tuzamiz, koʻpincha bu din Markaziy Osiyoga qayerdan oʻtganini koʻrmoqchi boʻlgan Yaponiya, Koreya, Tailand va boshqa buddaviy mamlakatlardan kelgan sayyohlar uchun. Odatiy reja mumtoz Ipak yoʻli safariga Termiz va Surxondaryoda ikki-uch kunni qoʻshadi, arxeologiyani biladigan va chegara zonasi hujjatlarini rasmiylashtiradigan gid bilan.

Mavjud turdan boshlashni afzal koʻrsangiz, Ipak yo'lining o'n ikki darvozasi Toshkent, Fargʻona vodiysi va buyuk shaharlarni qamrab oladi va janubga, Termizgacha uzaytirilishi mumkin, Ipak, loy va po'lat: Farg'ona ustalari esa Quvada toʻxtashni qoʻshish uchun tabiiy joy. Mutaxassis gidli toʻliq shaxsiy variant uchun Ipakdek Ipak yo'li: O'zbekiston faqat siz uchun biz moslashtiradigan andoza. Sanalaringizni yuboring, faslga mos tartibni taklif qilamiz.

Seated Buddha from Old Termez in a museum display

Ko‘p beriladigan savollar

Fotogalereya

The restored stupa of the Fayaz Tepe monastery

Surat: ALFGRN / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0; Iaa2023 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Panpanchik / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Miss Kamola / Wikimedia Commons, CC0; BrandNavigator / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Sayohatga ilhomlandingizmi?

Mahalliy ekspertlarimiz ilhomingizni faqat siz uchun yaratilgan sayohatga aylantirsin.