TourEast Travel
Bobur: Andijondan Toj Mahalgacha — Oʻzbekistonda uning izlari

Madaniyat va tarix

Bobur: Andijondan Toj Mahalgacha — Oʻzbekistonda uning izlari

TourEast jamoasi tomonidan·11-noyabr, 2026·11 daqiqa o'qish

Zahiriddin Muhammad Bobur 1483-yilda Andijonda tugʻildi, oʻn bir yoshida Fargʻona taxtiga oʻtirdi, Samarqandni uch bor egallab, boy berdi va Hindistonda Boburiylar saltanatiga asos soldi. Uning hikoyasi Oʻzbekistonning qayerlarida kechgan va bugun izidan qanday yurish mumkin.

Ma'lumotlar, narxlar va jadvallar 11-noyabr, 2026 tekshirilgan

«Boburnoma»ning ilk sahifalari qovun haqida. Zahiriddin Muhammad Bobur Hindiston podshohi sifatida qirq yoshlarida chigʻatoy turkiysida xotiralarini yozar ekan, ularni oʻn toʻqqiz yoshida tark etgan Fargʻona vodiysidan boshlaydi: Andijonning uzumi va qirgʻovullari, Margʻilonning mevalari, Oʻshning binafshalari, toshqin paytidagi Sirdaryo. U hech qachon qaytib kelmadi. 1530-yilda Agrada vafot etganida u Fargʻona va Samarqandni boy bergan, Kobulda bir saltanat qurgan va Panipatda yana birini qoʻlga kiritgan edi, u asos solgan sulola esa uch asr davomida Hindistonni boshqarib, Toj Mahalni bunyod etdi.

Hindiston, Pokiston va Bangladeshdan keladigan sayohatchilar uchun Bobur — Qamchiq dovonidan oshib Fargʻona vodiysiga borish uchun asosiy sabab. Qolganlar uchun esa u XV asr Oʻzbekistoni haqidagi mavjud eng qiziqarli yoʻlboshchi, uning hayoti esa bugun oyoq bosish mumkin boʻlgan joylar xaritasiga tushadi: Andijon, otasi halok boʻlgan Axsikent arki, u qamal qilgan Samarqand devorlari, bobosining Toshkentdagi maqbarasi. Bu maqola oʻsha xarita boʻylab boradi: faktlar «Boburnoma» va solnomalarda keltirilganidek, amaliy tafsilotlar bilan birga.

Oʻn bir yoshli Fargʻona shahzodasi

Bobur 1483-yil 14-fevralda kichik temuriy Fargʻona mulkining poytaxti Andijonda tugʻilgan. Otasi Umarshayx mirzo Amir Temurning chevarasi, onasi Qutlugʻ Nigorxonim esa Chingizxon avlodidan boʻlgan Moʻgʻuliston xoni Yunusxonning qizi edi. U ikkala sulolaning qonini oʻzida mujassam etgan — bu nasl-nasab orqali hokimiyatga daʼvo qilinadigan dunyoda muhim edi — hamda turkiy til uchun arabcha Zahiriddindan osonroq boʻlgan «sher, yoʻlbars» maʼnosidagi Bobur ismini olgan.

1494-yil iyunida Axsikent arkining jar yoqasidagi kaptarxona kaptarlari bilan birga pastdagi jarlikka qulab tushganda, Umarshayx mirzo halok boʻldi; Bobur buni kitobini shunchalik zamonaviy qiladigan quruq aniqlik bilan hikoya qiladi. U oʻn bir yoshda edi va Samarqanddagi amakisi va Toshkentdagi togʻasi darhol Fargʻonani egallashga kirishdi. U taxtni buvisi Eson Davlat begim yordamida saqlab qoldi — Bobur uni oiladagi eng zukko sarkarda deb biladi. Namangandan 25 km uzoqlikda, Sirdaryoning shimoliy qirgʻogʻidagi Axsikent xarobalari hanuz daryo ustida yemirilgan jar boʻlib turibdi, kichik muzeyi ham bor; kaptarxona esa allaqachon jardan qulab ketgan.

Babur's symbolic tomb in the Andijan memorial park, holding soil from Kabul and Agra

Samarqand uch bor: egallandi, boy berildi, egallandi, boy berildi

Boburning orzusi Temur poytaxti Samarqand edi va bu orzu uning yoshligini band etdi. U 1497-yilda, oʻn toʻrt yoshida, yetti oylik qamaldan soʻng shaharni egalladi va yuz kun oʻtmay uni boy berdi: Andijondagi oʻz beklari isyon koʻtardi, qoʻshini esa uy-uyiga tarqalib ketdi. Uning oʻzi yozganidek, Andijon deb Samarqandni qoʻldan chiqardi, soʻng qarasa, Andijondan ham ayrilibdi.

1500-yilda u 240 kishi bilan tungi hujumda devorlardan oshib, Samarqandni yana egalladi va qish boʻyi ushlab turdi, toki temuriylar dunyosini parcha-parcha yemirayotgan oʻzbek xoni Muhammad Shayboniyxon uni 1501-yilda Saripulda yengib, shaharni ochlik bilan taslim boʻlishga majbur qilguncha; Bobur tirik chiqib ketish evaziga opasi Xonzoda begimni Shayboniyxonga turmushga berdi. Uch yil davomida u bir necha yuz izdoshi bilan Oʻratepa va Tojikiston togʻlarida sargardon kezdi. 1504-yilda u janubga, Hindukush orqali oʻtib, Kobulni egalladi va bu shahar keyingi yigirma ikki yil davomida uning tayanchi boʻldi.

Uchinchi urinish 1511-yilda, Shayboniyxon fors shohi Ismoil qoʻlida halok boʻlganidan keyin boʻldi. Bobur fors yordami bilan oktyabrda Samarqandga yana kirdi va uyiga qaytgan temuriy sifatida kutib olindi, toki shahar uning ittifoqchilari shia ekanini koʻrib, unga qarshi chiqquncha. 1512-yil mayida Ubaydullaxon boshchiligidagi oʻzbeklar uni Buxoro yaqinidagi Kulmalikda, noyabrda esa Gʻijduvonda yengdi; Buxorodagi Mir Arab madrasasi keyinchalik aynan gʻolib tomonidan qurilgan. Bobur Samarqandni boshqa koʻrmadi. U bilgan Registonda faqat bitta — Ulugʻbek madrasasi bor edi; Goʻri Amirda uning ajdodlari yotardi; u oshib oʻtgan shahar devorlari saqlanmagan, biroq u qoʻnim topgan Afrosiyob tepaligi hanuz bozordan shimoldagi ochiq maydon.

Kobul, Panipat va u nom bermagan saltanat

Kobuldan Bobur oʻn yil davomida Panjobga yurishlar qildi va 1526-yilda, ehtimol 12 000 kishilik qoʻshin bilan Ibrohim Loʻdiyning ancha katta lashkariga qarshi chiqib, 21-aprelda usmonlilardan oʻrgangan dala toʻplari va aravalar istehkomi taktikasini qoʻllab, Panipatdagi birinchi jangda gʻalaba qozondi. Ortidan Dehli va Agra keldi. Soʻnggi toʻrt yilini u rajputlar va afgʻonlar bilan jang qilib, issigʻi va oqar suvi yoʻqligidan nolib yurgan yurtda bogʻlar barpo etib va yozish bilan oʻtkazdi. U 1530-yil 26-dekabrda 47 yoshida Agrada vafot etdi va oʻsha yerda dafn qilindi; 1539–1544-yillar oraligʻida uning jasadi vasiyatiga koʻra Kobulda oʻzi barpo etgan bogʻ — Bogʻi Boburga koʻchirildi, u yerda uning qabri ochiq osmon ostida turibdi.

Uning sulolasi oʻzini Temurning «xon kuyovi» unvoni sharafiga Koʻragoniylar deb atagan. «Mugʻal» — «moʻgʻul» soʻzidan — begonalar, keyinroq inglizlar ishlatgan nom edi. Sulola oʻgʻli Humoyun va nevarasi Akbar orqali Jahongir va Boburning evarasi Shoh Jahongacha davom etdi; Shoh Jahon 1630–1640-yillarda Agrada Toj Mahalni qurdirdi. Uning atrofidagi ariqlar bilan toʻrt qismga boʻlingan bogʻlar — Bobur taʼriflagan va qoʻmsagan Samarqand va Kobul bogʻlarining aynan oʻzi.

Statue of Babur in Andijan, his birthplace

«Boburnoma»: nega uni safardan oldin oʻqishga arziydi

«Boburnoma» — islom adabiyotidagi madhiya emas, ochiq-oydin hikoya sifatida yozilgan ilk tarjimai hol; u hamma narsani payqaydigan oʻtkir va qiziquvchan inson yuritgan kundalikdek oʻqiladi: qovunning aniq taʼmi, karkidonning feʼl-atvori, dovon geografiyasi, oʻn besh yoshidagi oʻz qoʻrqoqligi va oʻttiz yoshidagi mayxoʻrligi. U uni Markaziy Osiyoning adabiy tili boʻlgan chigʻatoy turkiysida yozgan va oʻzbek oʻquvchilari bu nasrni hanuz izohlar yordamida tushuna oladi. Nevarasi Akbar 1589-yilda uni forschaga tarjima qildirib, boburiylar saroyining eng yaxshi musavvirlariga bezattirgan; Andijon, Samarqand va Fargʻona qovunlari tasvirlangan miniatyuralar hozir London, Dehli va Moskva muzeylariga tarqalib ketgan. Kitob oʻttizga yaqin tilga tarjima qilingan; standart inglizcha tarjimalar Annetta Beverij (1922) va Uiler Tekston (1996) qalamiga mansub.

Bobur turkiy va forsiy tillarda ijod qilgan shoir ham boʻlgan va temuriylar davrining eng buyuk shoiri Alisher Navoiy bilan yozishgan — u bu maktublarni faxr bilan tilga oladi. Uning qizi Gulbadanbegim oʻrta asr islom dunyosida ayol qalamiga mansub juda kam sonli tarixiy asarlardan biri — «Humoyunnoma»ni yozgan va unga otasi haqidagi xotiralarini ham kiritgan.

Andijon: Bogʻishamol tepaligidagi Bobur bogʻi

Fargʻona vodiysining sharqiy chekkasida, Fargʻona shahridan 75 km uzoqlikda joylashgan Andijon Boburni oʻz timsoliga aylantirgan. Asosiy maskan — markazdan taxminan 7 km janubi-sharqda, Oʻsh yoʻlidagi Bogʻishamol tepaligida 1993-yilda ochilgan Bobur nomidagi yodgorlik bogʻi. Uning markazida feruza gumbaz ostidagi ramziy qabr bor: Bobur Kobulda yotibdi, shuning uchun sagʻanaga uning u yerdagi qabridan va vafot etgan joyi — Agradan tuproq keltirib qoʻyilgan. Atrofida oʻtirgan holatdagi bronza haykal, «Boburnoma» ruhida u tilga olgan daraxt va tokzorlar ekilgan zinapoyasimon bogʻlar, kichik masjid hamda Bobur xalqaro jamoat fondi Hindiston, Afgʻoniston va Pokistondan toʻplagan qoʻlyozmalar, miniatyuralar, tangalar va buyumlar namoyish etiladigan Bobur va boburiylar muzeyi joylashgan. Tepalikka osma yoʻl olib chiqadi, tepadan esa shahar uzra Qirgʻiziston chegarasidagi togʻlargacha manzara ochiladi.

Muzey taxminan 09:00 dan 18:00 gacha ishlaydi, koʻpincha dushanba kuni yopiq; kirish haqi uncha katta emas, joyida aniqlang. Ikki soat ajrating. Shahar markazida uning nomi bilan ataladigan maydonda Boburning qizil granit haykali turibdi, viloyat kutubxonasi uning nomida, 1885–92-yillarda qurilgan Jome madrasasi majmuasida esa Bobur boʻlimiga ega adabiyot muzeyi joylashgan. 2018-yilgi qayta qurilishdan beri vodiydagi eng katta jome masjidi boʻlgan Devonaboy masjidi besh daqiqalik yoʻlda — borib koʻrishga arziydi.

Mughal miniature from a 1590 Baburnama showing Babur receiving news of the loss of Andijan

Uning izlari qolgan boshqa joylar

  • Toshkent: Boburning ona tomonidan bobosi Yunusxonning maqbarasi shahar markazidagi Shayxontohur majmuasida turibdi — XV asr oxirida uning oʻgʻillari qurdirgan T shaklidagi xonaqoh. Boburning togʻasi Mahmudxon Toshkentni shu yerdan boshqargan, Bobur esa bu shahardan bir necha bor panoh topgan. Shaharda qayiq suzish koʻllari va attraksionlari bor oddiy Bobur nomidagi bogʻ ham mavjud.
  • Axsikent: Namangandan 25 km gʻarbda, Umarshayx mirzo halok boʻlgan ark.
  • Oʻsh, Andijondan 45 km narida, Qirgʻiziston chegarasi ortida: Bobur yoshligida Sulaymon togʻ choʻqqisida hujra qurdirgan va qoya ustidagi kichik oq hujra hanuz «Bobur uyi» deb ataladi.
  • Samarqand va Buxoro: Afrosiyob tepaligi, Registon, Goʻri Amir, Buxoroda esa uni yenggan xon qurdirgan Mir Arab madrasasi.
  • Tojikistondagi Istaravshan (Oʻratepa) — u 1502–03-yillarda shu yerda yashiringan.

Andijonga qanday borish mumkin, qachon va qancha turadi

Andijon Toshkentdan Margʻilon orqali poyezdda 4,5–5 soat yoki Qamchiq dovoni orqali avtomobilda 5 soatlik yoʻl; qishki boʻronlarda dovon qisqa muddatga yopilishi mumkin. Fargʻona shahridan avtomobilda 1,5 soat, Oʻshga oʻtadigan Doʻstlik chegara posti esa yana 45 daqiqa sharqda — shu sababli Andijon ikki davlatli sayohatda Oʻzbekistondagi tabiiy soʻnggi bekat hisoblanadi. Shahar ichida Yandex Go taksilari bir necha ming soʻm turadi; 2026-yilda bogʻ, masjid va bozorni qamrab oladigan yarim kunlik avtomobil taxminan 30–40 AQSh dollari.

Mavsumlar — vodiydagi mevali daraxtlar gullaydigan bahor va Bobur yozgan uzum hamda qovunlar bozorlarga chiqadigan sentyabr–oktyabr. Hindiston fuqarolari elektron vizadan yoki 2026-yil sentyabridan boshlab amaldagi AQSh, Buyuk Britaniya yoxud Shengen vizasi bilan vizasiz kirishdan foydalanadi; shartlar viza qoʻllanmamizda keltirilgan. Andijon Shahrixon pichoqchilarining ham vatani; pichoq sotib olsangiz, aeroport uchun sertifikatini oling.

Idealised Mughal portrait of Babur reading, painted in India about 1605-1615

TourEast bilan Bobur izidan

Biz Fargʻona vodiysini Toshkentdan aylanma yoʻnalish sifatida Ipak, loy va poʻlat — Margʻilon ipagi, Rishton kulolchiligi va Chust pichoqlari orqali oʻtadigan besh kunlik hunarmandlar yoʻnalishimizda tashkil qilamiz. Andijon standart marshrutga kirmaydi, lekin Bobur bogʻi va Devonaboy masjidini soʻrov boʻyicha qoʻshimcha kun sifatida qoʻshamiz, undan keyin qaytish yoki Oʻsh chegarasi. Oʻn ikki kunlik Ipak yoʻlining oʻn ikki darvozasi dasturida vodiy Samarqanddan oldin keladi, shunda siz Bobur u uchun kurashgan shahardan oldin u tugʻilgan yurtni koʻrasiz; bu dasturga ham Andijonni soʻrov boʻyicha qoʻshish mumkin. Hindistonlik mehmonlar uchun «Boburnoma»ni yaxshi biladigan gid bilan maxsus Bobur yoʻnalishini tuzamiz — unga Axsikent, Toshkentdagi Yunusxon maqbarasi va, Qirgʻiziston vizasi yoki vizasiz kirish imkoni boʻlsa, Oʻshdagi Sulaymon togʻidagi Bobur hujrasi kiradi. Necha kuningiz borligini va faqat vodiyni yoki vodiyni Samarqand bilan birga xohlashingizni ayting.

Ko‘p beriladigan savollar

Fotogalereya

Minarets and dome of the Devonaboy Friday mosque in Andijan
Portal of the Yunus Khan mausoleum, tomb of Babur's grandfather, at Sheikhantaur in Tashkent
The Bagh-e Babur in Kabul, the garden where Babur was reburied

Surat: Arina Pan / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Abdurahmon Egamberdiyev / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Unknown Mughal court artist, c. 1590 / Wikimedia Commons, Public domain; Probably Aqa Riza, c. 1605-1615 / Wikimedia Commons, Public domain; Petar Milošević / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Jamshid Nurkulov / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Ninaras / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Sayohatga ilhomlandingizmi?

Mahalliy ekspertlarimiz ilhomingizni faqat siz uchun yaratilgan sayohatga aylantirsin.