Registon maydoni

Nomi “qumloq joy” degan maʼnoni anglatadi va asrlar davomida bu shunchaki Samarqandning bosh maydoni boʻlgan: bozor, qoʻshin koʻrigi oʻtkaziladigan joy, shoh farmonlari oʻqiladigan va qatllar ijro etiladigan maydon. Uni Markaziy Osiyodagi eng koʻp suratga olinadigan maydonga aylantirgan narsa – ikki xil sulola tomonidan ikki asrdan ortiq vaqt farqi bilan qurilgan, ochiq maydonning uch tomonida bir-biriga qarab turgan uchta madrasa.

Uch bino, ikki davr

• Gʻarbiy tomondagi Ulugʻbek madrasasi (1417–1420) birinchi boʻlib qurilgan. Temurning nabirasi, Samarqand hukmdori va jiddiy astronom Ulugʻbek uni islom olamining yetakchi universitetlaridan biriga aylantirgan: bu yerda ilohiyot bilan bir qatorda matematika va astronomiya ham oʻqitilgan. Uning peshtogʻi yulduzsimon geometrik mozaika bilan qoplangan.
• Sherdor madrasasi (1619–1636) uning roʻparasida ashtarxoniylar xonlari davridagi Samarqand hokimi Yalangtoʻsh Bahodir tomonidan eski fasadni ataylab takrorlagan holda qurilgan. Uning peshtogʻida maydonning eng mashhur tasviri bor: odam yuzli quyoshlar ostida oq ohularni quvayotgan ikki yoʻl-yoʻl yirik mushuksimon yirtqich – jonli mavjudotlarni tasvirlashdagi odatiy taqiqdan dadil chekinish.
• Shimoliy tomonni yopib turgan Tillakori madrasasi (1646–1660) bir vaqtning oʻzida shaharning jome masjidi vazifasini ham bajargan. “Tillakori” “zarhallangan” degan maʼnoni anglatadi va namozxona bu nomga toʻla mos: uning devorlari va yassi koʻrinadigan gumbazi XX asrda taʼmirlangan oltin varaqli naqshlar bilan qoplangan.

Nimalarga eʼtibor berish kerak

Ulugʻbek madrasasi minoralariga qarang: asrlar davomidagi zilzilalar ularni qiyshaytirib yuborgan, ulardan birini 1930-yillarda sovet muhandislari toʻgʻrilagani mashhur; yengil ogʻish hamon koʻrinib turadi. Hovlilar ichida sobiq talabalar hujralarida endi hunarmandlar doʻkonlari joylashgan: soʻzana kashtasi, sopol buyumlar, miniatyura va musiqa asboblari. Koshin panolariga ham qarang: ilk temuriylar ishlarida nafis kesma koshin mozaikasi ishlatilgan, XVII asr binolarida esa koʻproq naqshli sirlangan koshinlarga tayanilgan.

Qachon kelish kerak

Maydon sharq va gʻarbga qaragan, shuning uchun kun davomida yorugʻlik kayfiyatni oʻzgartirib turadi. Erta tong, ochilishdan soʻng darhol, hovlilarda sayr qilish uchun eng sokin vaqt. Kech tushdan keyin Ulugʻbek va Sherdor peshtoqlariga iliq yorugʻlik tushadi, qorongʻi tushgach esa uchala bino yoritiladi; koʻp kechalari fasadlarga ovoz va yorugʻlik shousi namoyish etiladi. Maydonni tashqaridagi tomosha maydonchasidan chiptasiz koʻrish mumkin; chipta maydonning oʻziga va madrasalar hovlilariga kirish huquqini beradi.