Somoniylar maqbarasi

Somoniylar maqbarasi – Buxorodagi eng qadimiy yodgorlik va Markaziy Osiyoda saqlanib qolgan ilk islom meʼmorchiligi asarlaridan biri. U IX asr oxiri va X asrning birinchi yarmi oraligʻida Buxoroni sharqiy islom olamining madaniy poytaxtiga aylantirgan fors sulolasi – Somoniylarning oilaviy maqbarasi sifatida qurilgan. Anʼana uni 892–907-yillarda hukmronlik qilgan Ismoil Somoniy nomi bilan bogʻlaydi; X asrga oid vaqf hujjati u maqbarani otasi Ahmad uchun qurdirganini koʻrsatadi, bitik esa bu yerda dafn etilganlar orasida uning nabirasi Nasr II ni qayd etadi.

Yorugʻlikdan yasalgan bino

Shakli sodda: har bir tomoni taxminan 9,5 metr boʻlgan, tepaga biroz torayib boruvchi, devorlari qariyb ikki metr qalinlikdagi, yarim sharsimon gumbazli va toʻrtta kichik burchak gumbazchali kub. Uni favqulodda qiladigan narsa – gʻishtkorlik. Quruvchilar oddiy pishiq gʻishtlarni savatsimon toʻqima, shaxmat va arrasimon naqshlarda shu qadar chuqur terishganki, devorlar deyarli toʻqilgan matodek koʻrinadi. Quyosh harakatlanishi bilan har bir chuqurchadagi soyalar siljiydi va bino soatma-soat qiyofasini oʻzgartiradi: ertalab tiniq va grafik, quyosh botishida iliq va mayin.

Uning mutanosibligi qadimiyroq anʼanalarga borib taqaladi. Olimlar uning rejasini islomgacha boʻlgan Erondagi otashkadalar va buddaviy mandalalar bilan solishtirgan, burchak ustunlari va ravoqli galereya esa mustahkam kichik binoga kutilmagan yengillik beradi.

Loy qutqargan bino

1220-yilda Chingizxon qoʻshini Buxoroni talaganida maqbara loyqa va qum ostida yarim koʻmilib yotgan va shu tufayli vayronalikdan qutulib qolgan deb hisoblanadi. U 1920-yillarda sovet tadqiqotchilari uni oʻrganib, tozalaguniga qadar yashirin qolgan; 1930-yillar oxirida taʼmirlangan. Bir paytlar uni oʻrab turgan qabriston keyinchalik Somoniylar bogʻini barpo etish uchun tekislab tashlangan; bogʻda hamon bir necha qadam narida attraksionlar bor.

Qanday tomosha qilish kerak

Ichkariga kirishdan oldin binoni aylanib chiqing va burchaklar hamda gumbaz ostidagi galereyaga diqqat bilan qarang. Mahalliy odatga koʻra, maqbarani uch marta aylanib chiqsangiz, tilagingiz ijobat boʻladi. Erta tong va quyosh botishidan oldingi soʻnggi soat gʻishtlardagi boʻrtmalarni eng yaxshi koʻrsatadi. Chashmai Ayub uch daqiqalik masofada, Bolohovuz masjidi va Ark esa yana oʻn daqiqa narida.