Toshhovli saroyi

1825-yilda taxtga chiqqan Olloqulixon eski qalʼani tor deb topdi va Ichan qalʼaning sharqiy qismida oʻziga yangi saroy qurdirdi. “Tosh hovli” degan maʼnoni bildiruvchi Toshhovli 1830-yillarda qad koʻtardi va 1841-yilga kelib qurib bitkazildi. Unda 150 dan ortiq, baʼzi hisoblarga koʻra esa 260 dan ortiq xona bor; ular uchta asosiy hovli atrofida joylashgan va maxfiylik hamda himoya uchun moʻljallangan tor, egri-bugri yoʻlaklar bilan bogʻlangan.

Haram

Haram birinchi boʻlib qurilgan va koʻpchilik sayyohlarning yodida aynan shu hovli qoladi. Uning janubiy tomonida har biri yagona oʻymakor yogʻoch ustunga tayangan beshta baland ayvon turadi. Biri xon uchun, toʻrttasi esa islom huquqi ruxsat bergan toʻrt nikohli xotini uchun moʻljallangan; kanizaklar va xizmatkorlar qolgan tomonlardagi ikki qavatli xonalarda yashagan. Ayvonlarning devorlari toʻq koʻk va oq rangli, qalin oʻsimliksimon va geometrik naqshli qoʻlda bezatilgan majolika koshinlar bilan qoplangan – bu Abdulla jin nomi bilan xotirlanadigan koshinpaz usta ishi. Tepadagi shiftlar qizil, oxra va zarhal ranglarda bezatilgan.

Qabul va adolat hovlilari

Qabul hovlisi – Ishratxovlida xon mehmonlarni qabul qilgan baland ayvon va tashrif buyurgan koʻchmanchi boshliqlar uchun oʻtov tikiladigan dumaloq gʻisht supa bor. Adolat hovlisi – Arzxovli xon shikoyatlarni tinglab, hukm chiqargan joy. Ikkalasi ham koshinlar bilan bezatilgan, ammo haramchalik hashamatli emas.

Afsona

Xivada aytiladigan bir hikoyaga koʻra, birinchi meʼmor xon saroyni ikki yilda qurishni xohlagan paytda uni uch yilda bitkazishga vaʼda bergan va shu javobi uchun qatl etilgan. Uning oʻrnini egallagan meʼmor sakkiz yil ishlagan va churq etmagan. Bu hikoya tasdiqlanmagan, yuqoridagi sanalar esa u aytilgan sari boʻrttirilib borganini koʻrsatadi.

Tomosha qilish

Quyosh nuri haram ayvonlariga tushib, koʻk rangni ochib beradigan ertalab boring. Ustun tagkursilari, naqshli shiftlar va koshin panellarga shoshilmasdan razm soling – ular diqqat bilan qarashga arziydi. Ayrim xonalarda Xorazm hunarmandchiligining kichik koʻrgazmalari joylashgan.