Ulugʻbek rasadxonasi

Mirzo Ulugʻbek Samarqandni qariyb qirq yil boshqargan, ammo u podsho sifatida emas, koʻproq astronom sifatida xotirlanadi. 1420-yillarda u shaharning shimoli-sharqidagi Kohak tepaligida oʻz davrining dunyodagi eng ilgʻor rasadxonalaridan birini qurdirdi va uning atrofida Qozizoda Rumiy, Gʻiyosiddin Jamshid al-Koshiy va keyinroq Ali Qushchi kabi olimlar davrasini toʻpladi.

Asbob

Rasadxona diametri taxminan 46 metr boʻlgan uch qavatli doira shaklidagi bino edi. Uning markazida koʻpincha Faxriy sekstanti deb ataladigan, radiusi taxminan 40 metr boʻlgan va aniq shimol–janub yoʻnalishida joylashtirilgan ulkan meridian yoyi turgan. Astronomlar quyosh, oy va yulduzlarni meridiandan oʻtayotgan paytda kuzatib, ularning holatini marmar bilan qoplangan darajalangan yoʻlakdan aniqlashgan. Bugun shu yoyning tepalikka oʻyib ishlangan, endi gumbaz bilan himoyalangan quyi, yer osti qismi saqlanib qolgan: qoyaga tushib boruvchi ikki parallel tosh relsi.

Nimalarga erishilgan

Rasadxonada “Zij-i Sultoniy” – 1018 yulduz katalogini oʻz ichiga olgan astronomik jadvallar toʻplami yaratildi; u Ptolemeydan keyingi eng toʻliq katalog boʻlib, XVII asrda lotin tilida nashr etilgach, Yevropada foydalanilgan. Ulugʻbek jamoasi yulduz yilining davomiyligini 365 kun 6 soat 10 daqiqa 8 soniya deb hisoblagan – bu zamonaviy qiymatdan atigi bir daqiqacha farq qiladi.

Qayta kashf etilishi

1449-yilda Ulugʻbek oʻz oʻgʻli qoʻllab-quvvatlagan fitna natijasida oʻldirilgach, rasadxona tashlab ketildi, buzib tashlandi va uning joylashuvi unutildi. 1908-yilda arxeolog Vasiliy Vyatkin bu joyni tasvirlagan XVI asr hujjati yordamida uni qayta topdi. Vyatkin shu yerda dafn etilishni soʻragan va uning qabri tepalikda.

Tashrif

Tashrif ikki qismdan iborat: himoya gumbazi ostidagi qazib ochilgan yoy va Ulugʻbekning yulduz jadvallari nusxalari, miniatyuralar va asboblar namoyish etiladigan kichik muzey. Mozaik pano oldida Ulugʻbekning oʻtirgan holdagi haykali turibdi. Yoy tepasida turib, uning toʻliq balandligi ustingizda qanday koʻtarilganini tasavvur qilish uchun vaqt ajrating. Joy Afrosiyob tepaligi va Konigilga boradigan yoʻlda, shuning uchun odatda ular bilan birga koʻriladi.