Magʻoki Attoriy masjidi

Labi Hovuzdan savdo gumbazlari tomon bir necha daqiqa yursangiz, eshigi oyogʻingizdan ancha pastda joylashgan masjidni koʻrasiz. Magʻoki Attoriy taxminan “attorlar chuquridagi masjid” degan maʼnoni anglatadi: arablar istilosidan oldin bu yerda ziravorlar, dori-darmonlar va butlar bozori boʻlgan, uning yonida esa X asr tarixchisi Narshaxiy “Moh ibodatxonasi” deb ataydigan ibodatxona turgan. Uning davridayoq bu joyda qurilgan masjid koʻtarilib borayotgan yer sathi ostida yarim yashiringan boʻlgan va nomi ham shundan kelib chiqqan.

Shahar qatlamlari

1930-yillardagi qazishmalar bu yerda islomgacha boʻlgan ibodatxona, undan keyin esa yonib, qayta qurilgan IX–X asr masjidlari turganini koʻrsatdi. Siz koʻradigan qismning aksariyati qoraxoniylar davri – XII asrga oid; aynan oʻshanda masjid janubiy fasadiga ega boʻlgan, sharqiy peshtoq esa keyinroq, temuriylar davrida qoʻshilgan. Oʻshandan beri Buxoro koʻchalari sathi taxminan toʻrt-besh metrga koʻtarilgan va bino endi chuqurlikda turibdi, unga zinapoya orqali tushiladi.

Fasad

Janubiy peshtoq – oʻymakor va naqshli gʻisht ishining shoh asari: geometrik panjaralar, gulbandlar va yozuv tasmalari, shuningdek Buxorodagi eng qadimiylaridan boʻlgan feruza sir parchalari. Uni Somoniylar maqbarasi va Minorai Kalon bilan solishtirsangiz, shahar gʻishtkorlik hunarining ikki asrlik rivojini kuzatishingiz mumkin.

Umumiy namozxona

Buxoroda koʻp aytiladigan bir hikoyaga koʻra, birinchi sinagoga qurilishidan oldin shahar yahudiylari bu masjidda – yo musulmon jamoasi bilan yonma-yon, yo undan keyin – ibodat qilishgan. Bu hikoyani tekshirib boʻlmaydi, ammo u bevosita janubda joylashgan mahallaning uzoq tarixiga mos keladi.

Qanday tomosha qilish kerak

Ichkarida Buxoro gilamlari va palaslarining kichik muzeyi joylashgan. Avval fasadni koʻrish uchun chuqurlik chetida turing, soʻng pastga tushing. Ertalabki quyosh janubiy peshtoqqa tushib, uning boʻrtma naqshlarini yaqqol koʻrsatadi.