Nukus va Xiva oraligʻida, Amudaryo boʻyidagi qora Sultonuvays tizmasida Xorazmning eng koʻp ziyorat qilinadigan qadamjosi joylashgan: Uvays al-Qaraniyning ramziy qabri, muqaddas baliqli hovuz va tepalikdagi Chinor bobo qabri. Rivoyatlar, odob va qalʼalar bilan birga tashrif.
Ma'lumotlar, narxlar va jadvallar 11-noyabr, 2026 tekshirilgan
Nukusdan Xivaga boradigan yoʻl asosan tekis va rangpar — paxta va choʻl, toki chap tomonda Sultonuvays tizmasi qad koʻtarguncha: Amudaryoning oʻng qirgʻogʻi boʻylab 60 km choʻzilgan, osmon fonida deyarli qop-qora koʻrinadigan yalangʻoch qoyali past togʻlar. Uning janubiy yonbagʻrida, Beruniy shahridan taxminan 35 km uzoqlikda Sulton Uvays Bobo ziyoratgohi joylashgan — Xorazm va Qoraqalpogʻistondagi eng koʻp ziyorat qilinadigan muqaddas joy va Markaziy Osiyoning buyuk ziyoratgohlaridan biri, biroq xorijiy sayohat dasturlarida deyarli uchramaydi.
Uni dasturga kiritishga arziydi. Ziyoratgoh Paygʻambarimiz zamondoshi boʻlgan yamanlik Uvays al-Qaraniyning ramziy qabri boʻlib, XVII asrdan to bugungacha qurilib, qayta qurilib kelgan; bu yerda ziyoratchilar hech qachon yemaydigan baliqlarni boqadigan muqaddas hovuz, odatga koʻra birinchi navbatda ziyorat qilinishi kerak boʻlgan tepalikdagi qabr va minglab qabrlardan iborat yonbagʻirdagi qabriston bor. Payshanba kunlari bu yerda sayil muhiti hukm suradi. Togʻning xuddi shu qismida Xorazmning taʼmirlanmagan eng nafis qalʼasi va Buxoro bugʻusining soʻnggi makoni ham bor, shuning uchun bu yerdagi bir kun bir vaqtning oʻzida uch ishni bajaradi.
Uvays al-Qaraniy kim boʻlgan va nega uning qabri shu yerda
Uvays ibn Omir al-Qaraniy taxminan 594-yilda Yamanning Qaran qishlogʻida tugʻilib, 657-yilda vafot etgan; u Paygʻambar Muhammad (s.a.v.) zamondoshi boʻlgan, biroq rivoyatga koʻra, u zotni hech qachon koʻrmagan: koʻzi ojiz onasiga qarash uchun Yamanda qolgan. Bir hadisda Paygʻambarimiz uni sahobalardan keyingi avlodning eng yaxshisi deb taʼriflagani rivoyat qilinadi, keyingi davr soʻfiylari esa uni masofadan turib sadoqat namunasi — hech qachon koʻrmagan ustoziga ergashuvchi murid timsoli deb bilgan. U Siffin jangida shahid boʻlgan, umumeʼtirof etilgan qabri esa Suriyada.
Demak, Qoraqalpogʻistondagi togʻda jasad yoʻq. Bu yerda xotira saqlanadi. Mahalliy rivoyatga koʻra, Uvaysning izdoshlari unga boʻlgan ehtiromni Xorazmga olib kelgan va bu yerdagi ilk yodgorlik Xorazmshohlar davrida qad rostlagan, keyin moʻgʻullar istilosi uni vayron qilgan. XVII asrda ramziy qabr barpo etilgan; XIX asrda Xiva xonlari Eltuzarxon va Olloqulixon katta masjid va ziyoratchilar uchun hujralar qurdirgan. Kirish qismi 2002-yilda taʼmirlangan, soʻnggi yillarda esa butun majmua yana qayta tiklandi. Unutmang, Xorazm — Beruniy va al-Xorazmiy yurti; 25 km naridagi Beruniy shahri olim sharafiga nomlangan. Bu mintaqa azaldan oʻzi uchun qadrli boʻlgan insonlarga, ular shu tuproqda dafn etilganmi-yoʻqmi, qatʼi nazar, qadamjolar barpo etib kelgan.

Tishlar va qora toshlar haqidagi rivoyat
Bu hikoyani sizga har bir ziyoratchi aytib beradi va uni rivoyat sifatida aytish lozim. Uvays Paygʻambarimiz Uhud jangida tishlaridan birini yoʻqotganini eshitgach, qaysi tish ekanini bilmagani uchun hamdardlik yuzasidan oʻzining barcha tishlarini sindirgan. Tishlar togʻga tushgan va Sultonuvays tizmasining qora toshlari oʻsha tishlar ekan. Ikkinchi rivoyatga koʻra, u bu yerda qirq kun roʻza tutib, musulmonlar haqiga duo qilgan va tishlarini aynan shunda yoʻqotgan. Ziyoratgohdan 2–3 km narida joylashgan togʻ oʻsha joy sifatida koʻrsatiladi.
Geologiya Islomdan bir necha yuz million yil qadimiyroq, biroq bu hikoya nega butun tizma muqaddas sanalishini, nega ziyoratchilar esdalik uchun kichik qora toshlarni olishini va nega bu nom togʻlarning oʻziga oʻrnashib qolganini tushuntiradi: har bir xaritada tizma Sultonuvays togʻlari — Sulton Uvays togʻi deb ataladi.
Yonbagʻirda nimalarni koʻrasiz
Majmua Xorazm uslubida pishiq gʻishtdan qurilgan, taxminan 21 ga 53 metrli toʻrtburchak boʻlib, shimoldan janubga yoʻnaltirilgan, kirish gʻarb tomondan. Yogʻoch panjara ortidagi ramziy qabr hovlining shimoliy tomonida, masjid, ayvon va ziyoratchilar xonalari esa janubiy tomonda joylashgan. Asrlar davomida uning atrofida keyingi shayxlarning gumbazli maqbaralari, qurbonlik taomlari uchun oshxonalar, mehmonxona, ovqatlanish shoxobchalari va tasbeh, isiriq va non sotiladigan rastalar paydo boʻlgan. Kirishda hovuz bor: yer osti buloqlaridan suv oladigan katta toʻrtburchak havza, unda hech qachon yeyilmaydigan baliqlar suzib yuradi. Oʻlgan baliqlar kichik marosim bilan dafn etiladi. Ziyoratchilar hovuzdan suv ichadi, baliqlarga yem beradi va yuzini yuvadi — aynan shu, qabrning oʻzidan ham koʻproq, ziyoratning qalbi hisoblanadi.
Tepada Chinor boboning qabri joylashgan; uni turlicha — Uvaysning ustozi, muazzini yoki sartaroshi deb taʼriflashadi; sovet davrida Xorazm ziyoratgohlarini oʻrgangan etnograf Gleb Snesarev uni afsonaviy shaxs deb hisoblagan. Odatga koʻra, avval Chinor boboga chiqiladi, soʻng Sulton Uvaysga tushiladi. Tepalikdan qabristonning yonbagʻirlardagi qator qabr toshlari ortidan daryo va undan narida toʻqay oʻrmonining yashil chizigʻigacha manzara ochiladi.
Bir paytlar quruq ariq orqali buloq suvi pastga oqib tushgan; rivoyatga koʻra, suv dafn etilgan bir avliyoning oyogʻi ostidan chiqqan. Ariq boʻylab ziyoratchilar farzand tilab toshlardan kichik uyumlar — obo — yasagan.

Ziyoratchilar, payshanbalar va odob
Bu yerga butun Qoraqalpogʻiston, Xorazm va daryoning Turkmaniston tomonidan, borgan sari koʻproq esa Qozogʻistondan ham odamlar keladi. Aksariyati biror niyat — odatda farzand yoki shifo tilab keladi, koʻpchilik qurbonlik va ulashish uchun qoʻy olib keladi; kirish yonidagi oshxonalarda hozir boʻlgan har kim uchun ovqat pishiriladi. Oʻzbekistondagi barcha ziyoratgohlardagidek, payshanba kuni tushdan keyin va juma eng gavjum kunlar, hayit va Navroʻz atrofidagi kunlarda esa yonbagʻir yerga solingan koʻrpachalar, choy va osh bilan sayilga aylanadi. Ziyoratni tirik anʼana sifatida koʻrmoqchi boʻlsangiz, payshanba kuni keling; togʻni yolgʻiz oʻzingiz uchun xohlasangiz — seshanba ertalab.
Qoidalar odatdagidek. Kamtarona kiyining; ayollar qabr va masjidda sochini yopadi. Gilam boshlangan joyda poyabzalni yeching. Qabr atrofidagi aylanishga qoʻshilsangiz, soat mili yoʻnalishida yuring. Namoz oʻqiyotganlarni suratga olmang va har qanday odamni suratga olishdan oldin ruxsat soʻrang — bu yerdagi keksa ziyoratchilar kameraga oʻrganmagan. Choy yoki non taklif qilinsa, qabul qiling va xayriya qutisiga ehson qoldiring; 10 000–20 000 soʻm odatiy, ovqatlangan boʻlsangiz — koʻproq. Musulmon boʻlmagan mehmonlar ham xush kelibsiz va ularga shubha bilan emas, qiziqish bilan qarashadi; qoraqalpoq yoki oʻzbek tilida gaplashadigan gid tashrifni ancha boyitadi.
Jampiq qalʼa va Badai toʻqay: togʻning qolgan qismi
Xuddi shu tizma etagida, daryo tomonda, Nukusdan taxminan 50 km uzoqlikda arxeolog Sergey Tolstov Xorazmdagi eng goʻzal qalʼa deb atagan Jampiq qalʼa turibdi. Bu yerda miloddan avvalgi IV asrdan aholi manzilgohi boʻlgan, biroq siz koʻradigan zich joylashgan minorali va burama yuzali devorlar IX–XIII asrlarga mansub — oʻsha paytda bu Volga va Kavkaz bilan savdo qilgan daryo porti boʻlgan. U hech qachon taʼmirlanmagan, uning jozibasi ham shunda: quyosh botganda loy devorlar qora tepaliklar fonida toʻq sariq tusga kiradi va siz deyarli albatta bu yerda yolgʻiz boʻlasiz.
Qalʼa yonida, daryo boʻyida Badai toʻqay joylashgan — bir paytlar butun Amudaryo boʻylab choʻzilgan zich terak, yulgʻun va qamishzor oʻrmoni — toʻqayning taxminan 6400 gektarini muhofaza qilish uchun 1971-yilda tashkil etilgan qoʻriqxona. 2011-yildan beri u Quyi Amudaryo biosfera rezervatining yadrosi hisoblanadi. 1970-yillarda qayta olib kelingan Buxoro bugʻulari bu yerda hozir ikki mingga yaqin — dunyodagi eng katta populyatsiya; oʻrmonda toʻqay mushugi, qirgʻovul va yovvoyi choʻchqa ham yashaydi. Kirish ruxsatnoma va inspektor hamrohligida; kichik muzey va qisqa piyoda yoʻlak bor, bugʻularni oʻrmon chetida koʻrish uchun eng yaxshi vaqt — tong yoki shom. Qoʻriqxona idorasi belgilangan ish vaqtida ishlagani uchun ruxsatnomani oldindan rasmiylashtirishni bizdan soʻrang.

Qanday borish mumkin, qachon va qancha turadi
Ziyoratgoh Qoraqalpogʻistonning Beruniy tumanida, Sultonuvays tizmasining janubiy tomonida joylashgan: Nukusdan taxminan 60–70 km (avtomobilda 1–1,5 soat), Xiva va Urganchdan taxminan 60 km (1,5 soat), Beruniy shahridan 25–35 km. Darvozagacha jamoat transporti qatnamaydi; Beruniydan taksi olish mumkin, biroq amaliy yechim — Nukus yoki Xivadan kunlik haydovchili avtomobil, u 2026-yilda mashina turi va toʻxtashlarga qarab taxminan 50–80 AQSh dollari turadi. Jampiq qalʼa va qoʻriqxonagacha boʻlgan soʻnggi kilometrlar tuproq yoʻl; quruq havoda 4x4 shart emas.
Ziyoratgoh har kuni erta tongdan kechgacha ochiq; kirish bepul. Qoʻriqxona ruxsatnoma va gid uchun joyida toʻlanadigan haq oladi; joriy narxni soʻrang. Mart–may va sentyabr–noyabr — eng yoqimli oylar; iyul va avgustda yalangʻoch yonbagʻirda harorat 40°C dan oshadi, Chinor boboga chiqishni soat 09:00 gacha bajargan maʼqul.
Nukusdan oqilona kun rejasi: quyosh chiqishida zardushtiylarning sukunat minorasi Chilpiq; ertalab Badai toʻqay va Jampiq qalʼa; tush payti Sulton Uvays Bobo va ziyoratchilar oshxonasida tushlik; soʻng Ayozqalʼa va Tuproqqalʼaga yoki toʻgʻridan-toʻgʻri Xivaga. Xivada tursangiz, rejani teskari tartibda bajaring va Jampiq qalʼani shom yorugʻligiga qoldiring.
TourEast bilan tashrif
Sulton Uvays Bobo Qoraqalpogʻistonga har qanday safarda bosib oʻtiladigan yagona yoʻl ustida — Nukusdagi Savitskiy muzeyi va Xiva devorlari oraligʻida joylashgan; bu bekat dasturlarimizda doimiy emas, lekin uni soʻrov boʻyicha choʻl qalʼalari va Orol dengiziga bagʻishlangan yetti kunlik Xarita chekkasi yoʻnalishimizga Jampiq qalʼa va bugʻular oʻrmoni bilan bir kunda yoki Nukus va Xiva oraligʻidagi istalgan shaxsiy yoʻnalishga qoʻshishimiz mumkin. Musulmon sayohatchilar uchun uni Xorazmni Buxoroning Yetti piri bilan birlashtiradigan shaxsiy ziyorat dasturiga kiritishimiz mumkin va toʻliq ziyorat muhitini his qilmoqchi boʻlsangiz, payshanba kuniga moslaymiz. Qaysi yoʻnalishda sayohat qilayotganingizni ayting — tartibni biz belgilaymiz.

Ko‘p beriladigan savollar
Fotogalereya

Surat: My cardio / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Givte / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Bruce Allardice / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0; Bernard Gagnon (Bgag) / Wikimedia Commons, CC0; Ymblanter / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0





